Bah, rieten rokjes

Programma’s als Groeten uit de rimboe en Holy Shit! zijn plat en indiscreet, vinden cultureel antropologen.

Welke antropoloog wordt de Midas Dekkers van z’n vak?

De Nederlandse familie Bregman in Afrika in het SBS-programma Groeten uit de rimboe. Foto SBS GROETEN UIT DE RIMBOE 2 familie Bregman Foto datering: 2006 foto SBS vrij van rechten mits gebruikt ter illustratie van het programma foto vrij van rechten mits gebruikt ter illustratie van het programma Bij publicatie is de creditregel Foto SBS verplicht. Dit beeld mag niet worden opgeslagen en moet na gebruik vernietigd worden. This picture is for one time publication only, it may not be stored by no matter of means and must be destroyed after use. Creditline: Foto SBS is compulsory. SBS

Cultureel antropologen spreken er schande van. Televisiemakers van programma’s als Groeten uit de Rimboe en Holy Shit! behandelen inheemse volken in hun uitzendingen met gebrek aan respect. De programma’s zijn plat en er is – op z’n minst – sprake van exploitatie.

Dat viel althans deze week te beluisteren tijdens een discussiebijeenkomst van antropologen in het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam. Thema van de discussie, die werd georganiseerd door de Stichting Audiovisuele Antropologie Nederland (SAVAN): antropologie op tv.

Is de verontwaardiging van de antropologen terecht? Of hebben antropologen zich door de populaire programmamakers de kaas van het brood laten eten? Waar andere wetenschappen al eerder ambassadeurs inzetten bij de popularisering van de wetenschap, bleef het in antropologische kringen angstig stil.

In het Tropeninstituut in Amsterdam worden vanavond naast beelden uit Holy Shit! en het Britse Tribe , ook fragmenten getoond uit het spraakmakende Groeten uit de Rimboe (SBS 6), waarin een Nederlandse familie twee weken bij een ver volk gaat wonen. En uit Groeten Terug, de variant waarin de inboorlingen een tegenbezoek brengen.

Door de zaal vol antropologen gaat een siddering, wanneer de scherpe pennen van de kavadi met wat duwen en trekken door de huid worden gedreven van de wangen van de Maleise hindoe Karesh. In een volgend fragment zien ze hoe de camera dicht op de huid filmt van een Singaporees, die deelneemt aan het hindoestaanse Thaipusamfestival.

Dat laatste is een ritueel waarbij gelovigen met een draagbaar altaar op het lichaam gespietst naar de tempel lopen. Maar veel meer dan dat komen de kijkers niet over het ritueel te weten. Ze zien wel dat het pijn doet: de man die het ritueel ondergaat barst in huilen uit, ondanks – of wellicht dankzij – zijn voorbereiding van drie weken vasten.

En het gaat nog door, met een fragment uit het KRO-programma Holy Shit! waarin presentator Sebastiaan Labrie religieuze festivals over de hele wereld bezoekt – en daarin zo mogelijk participeert. In Singapore loopt Labrie mee in de optocht, met zeven haken in zijn rug waaraan limoenen hangen.

Labrie vertelt dat hij één van de meest bizarre ervaringen uit zijn leven meemaakt. Maar getuige de tatoeage over de volle lengte en breedte van zijn rug, heeft hij wel voor hetere vuren gestaan.

De programma’s trokken veel kijkers, maar stuitten meteen op afkeer in de antropologische wereld. De kritiek richtte zich met name op het effectbejag van de makers van Groeten en Groeten terug.

De verschillen tussen de Nederlandse families en de inboorlingen worden breder uitgemeten dan ze in werkelijkheid zijn, zeggen de antropologen vanavond: de primitiviteit van de bezochte volken wordt dik aangezet. „We worden belazerd”, zegt Marijn Kraak, studente culturele antropologie. De Himba in Namibië bijvoorbeeld, drinken volgens haar al jaren bier, rijden in auto’s en jagen met geweren in plaats van speren.

Kraak ging terug naar de Himba in Namibië. Ze vroeg naar de voorwaarden waaronder zij hun medewerking aan Groeten en Groeten terug hadden verleend. Vooral tijdens het tegenbezoek van de Himba, hoorde ze, bleek alle actie vooraf tot in de puntjes te zijn geregisseerd.

Maar wat nog het meest steekt: aan antropologen werd niets gevraagd. De programmamakers sloegen zonder tussenkomst van deskundigen zélf bruggen tussen de SBS-kijkers en de volkeren aan de andere kant van de wereld.

Wat zegt dat over de rol van de antropologie in de Nederlandse samenleving? Welk beeld heeft die eigenlijk van de antropologie? Worden antroplogen wel serieus genomen of staan zij – ook in Hilversum – te boek als ‘rare pottenverzamelaars’?

Een antwoord komt van Rolf Deen, bij de KRO verantwoordelijk voor Holy Shit!. Deen is theoloog en maakte zelf ooit de overstap van de wetenschap naar de snelle wereld van de tv. Dat werd hem door sommige collega- theologen niet in dank afgenomen.

Deen: „Er waren collega’s die zeiden: jij bent mediageil, met jou praat ik niet meer. Terwijl je, als je wetenschappen voor een breed publiek wil verklaren, juist veel steun moet geven aan ‘grensgangers’. Mensen als Geert Mak of Midas Dekkers bijvoorbeeld. Of, op mijn eigen vakgebied, Nico ter Linden. Zij kunnen de wetenschap op een prettige manier aan de leek uitleggen.”

Dat de antropologie een belangrijker rol in het publieke debat zou kunnen spelen, staat dus buiten kijf. Het wachten is op een antropoloog die die rol op zich neemt.