Daderdenken

De verontwaardiging over Máxima’s spreekbeurt raasde nog door Nederland, toen vorige week leraren geschiedenis de Anne Frank Stichting bezochten. De stichting helpt scholen met lessen over de Tweede Wereldoorlog, holocaust en discriminatie – met lesmateriaal zoals De Zoektocht, een bekroond stripverhaal over de jodenvervolging in Nederland.

De problemen in de geschiedenisles variëren van de identificatie van jonge Marokkanen met Palestijnen tot overtuigde neonazi’tjes. Maar ook de vragen van minder verwarde tieners zetten leraren voor het blok: waarom moeten we dit leren? Over één ding is men het eens: geschiedenis moet verbonden worden aan de belevingswereld van leerlingen. Of men de jodenmoord nu in de context van huidige genociden plaatst, of groepsdwang illustreert aan de hand van pesten in de klas.

Neem die pubers hun verwarring vooral niet kwalijk. Kijk naar de hysterische reacties op Máxima’s voorzichtig geopperde ‘er bestaat niet één Nederlandse identiteit’. Men roept ‘Nederlandse Normen en Waarden’, ‘Onze Geschiedenis’ en ‘de andere 14,5 miljoen’, alsof daarmee iets homogeens is aangetoond. ‘Slachtofferdenken’ heeft Nederland stevig in haar greep. Blanke Nederlanders wijten hun frustraties aan de ‘buitenlanders’, niet-blanke Nederlanders zijn altijd gediscrimineerd.

Het is lui om je identiteit op slachtofferschap te bouwen. Wat De Zoektocht op het lesprogramma probeert te zetten, zijn andere rollen tijdens de jodenvervolging: dader en toeschouwer. Het bestuderen van daders en toeschouwers betekent nadenken over doen en niet-doen. Soms vechten mensen voor het kwade, soms voor het goede. Soms is wegkijken laf, soms kun je dingen beter laten betijen. ‘Daderdenken’ maakt mensen bewust van de keuzes waarmee ze hun eigen leven én dat van anderen beïnvloeden. In de zoektocht naar een plek in de wereld, is nadenken over verantwoordelijkheid zinvoller dan een opgedrongen mono-identiteit. Zoals de Israëlisch/Oostenrijks/Italiaans/joods/seculiere historicus/journalist/schrijver Amos Elon zegt: „Alleen dogmatici verlangen dat je continu je identiteitskaart laat zien.”

Merel Boers

Historica en freelance journalist