Uitstel van repressie

De meeste instituten uit de jaren zeventig of tachtig van de vorige eeuw, waarin het begrip ‘alternatief’ voorkomt, zijn met wortel en tak uitgeroeid. Maar dat geldt niet HALT, letterlijk ‘Het Alternatief’ voor een strafblad voor 12-18 jarige daders. Het zijn bureaus waar scholieren een herstelstraf krijgen en met hun ouders op het matje worden geroepen. Justitie legt de aangiften opzij onder voorwaarde van medewerking aan de alternatieve straf. Jaarlijks komen er zo’n 22.000 daders terecht, ruwweg de helft van alle jongeren die worden aangehouden wegens vernieling, baldadigheid en diefstal.

De Halt-bureaus bestaan nu 25 jaar en ze hebben de wind in de zeilen. Risicojongeren staan hoog op de politieke agenda. De burger is immers bang geworden voor de jeugd.

Halt is echter dringend toe aan modernisering. “Het Alternatief” is de laatste jaren overvraagd met nieuwe delictsoorten en te ernstige daders. Halt mist ook aansluiting met veel allochtone daders, van wie de eercultuur botst met de wettelijke eis van bekennen en berouw tonen alvorens via Halt aan straf te ontkomen. Allochtone ouders zien Halt als soft en dagen niet op bij de gesprekken.

De bureaus zijn bovendien hard afgerekend door de wetenschap. Een controlegroep, die na arrestatie bij Halt werd weggehouden, bleek net zo vaak te recidiveren als de groep die wel de Halt-procedure doorliep. Ook de alternatieve aanpak had dus geen generiek effect op gedrag.

Vooral daders die weinig persoonlijke problemen kennen en hun vrije tijd positief besteden waren bij Halt succesvol. Maar met een gewoon standje van de politie had die groep het vast ook gered.

Er was één lichtpunt. Nieuwe daders, die onder groepsdwang over de schreef gingen of een ander imiteerden, werden op het rechte pad gebracht. Ook excuses en schadeherstel bleken positief verschil te maken in later gedrag.

Volgens de socioloog Kees Schuyt komen daders die harde sancties krijgen gemakkelijk in een psychologisch negatieve spiraal terecht. Dat leidt tot wrok en wrevel, gevolgd door onverschilligheid en cynisme. Dat wakkert de lust tot kleineren en vernederen aan. Met machtswellust vaste bestanddelen van crimineel gedrag. De ‘autoritaire autoriteit’ kan dit op gang brengen en heel wat schade veroorzaken, meent hij. Vooral bij gewelddadig opgevoede jongeren uit migrantengezinnen, die ‘grootspraakgericht’ zijn opgevoed.

Halt zou ook die daders en ouders verplicht moeten kunnen aanspreken. Schaamte en eer zouden uitgebuit kunnen worden zonder het calvinistisch recept van voorafgaand berouw voor te schrijven. Als Halt inderdaad groepsdaders van alle culturele categorieën persoonlijke autonomie kan bijbrengen, hun leert geen ja knikker te worden en verlokkingen te weerstaan, dan is dat maatschappelijk winst. En een late hommage aan het alternatieve tijdperk.