Leergeld

Er zijn verschillende manieren om de ouderdom van een woord of uitdrukking na te zoeken, maar wat steeds belangrijker wordt zijn de historische kranten op internet. Die kranten zijn natuurlijk lang niet alleen nuttig voor taalkundig onderzoek, ze zijn bijvoorbeeld ook een onmisbaar hulpmiddel aan het worden voor historisch en genealogisch onderzoek.

Archieven en instellingen zijn zich goed bewust van de grote waarde van oude kranten – het lijkt wel alsof ze allemaal van plan zijn om ze de komende jaren te gaan ontsluiten. Hoe gaat dat tot nu toe? Wat is er al, en hoe makkelijk kun je die historische kranten doorzoeken?

Die vragen kwamen, naast allerlei andere onderwerpen die met het digitaliseren van historische kranten te maken hebben, ter sprake op een symposium dat vorige week werd gehouden in het Persmuseum in Amsterdam. Er zijn, zo vertelde Astrid Verheusen van de Koninklijke Bibliotheek (KB) aan het begin van het symposium, momenteel dertig historische kranten online. Op een kaartje liet zij zien waar die kranten zijn gelokaliseerd – bijna uitsluitend in de Randstad.

Maar gelukkig, vervolgde zij, er staan nog 124 krantenprojecten in de steigers, en als die de komende jaren allemaal zijn voltooid, is er wél sprake van een goede regionale spreiding.

Dat er zoveel oude Nederlandse en Vlaamse kranten op internet komen is goed nieuws, maar als je de huidige dertig titels stuk voor stuk bekijkt, dan slaat de schrik je om het hart. Dat archieven en instellingen hun eigen huisstijl hebben is goed te begrijpen, maar je zou als gebruiker willen dat je die kranten op min of meer dezelfde manier kunt doorzoeken.

Dat is nu absoluut niet het geval. Zo zijn er soms per titel verschillen in hoe je kunt zoeken en sorteren, of je wel of niet door de kranten kunt bladeren, of ze op artikelniveau of per pagina zijn ontsloten, of je de pagina’s kunt downloaden of niet, en in welke formaten je pagina’s kunt downloaden, of je de kranten in oude spelling of ook in de hedendaagse spelling kunt doorzoeken, of er informatie wordt gegeven over de politieke signatuur van de krant – en ga zo maar door. Soms heb je zelfs geen idee welke periode de collectie bestrijkt: tien jaar, vijftig jaar, honderd jaar?

Sommige van deze manco’s zijn tamelijk eenvoudig te verhelpen. Een veel dringender en ernstiger probleem is dat maar heel weinig instellingen rekening lijken te houden met een onvermijdelijke ontwikkeling in de nabije toekomst. Nu word je al van hot naar her gestuurd om de historische kranten te doorzoeken (voor het beste overzicht, zie http://kranten-historisch.startpagina.nl/). Maar hoe moet dat straks als die 124 projecten zijn voltooid?

Natuurlijk moet je die kranten te zijner tijd vanaf één centrale website kunnen benaderen, bij een zogenoemde portal. Maar zijn de scans die nu worden gemaakt, door iedere instelling voor zich, wel goed genoeg om in zo’n centraal bestand te worden ‘geladen’? En kunnen ze wel uit hun huidige digitale omgeving worden losgemaakt, of zitten instellingen bijvoorbeeld voor jaren vast aan het scanbedrijf waarmee ze – ieder voor zich – in zee zijn gegaan? Er zijn wel plannen voor zo’n portal, bijvoorbeeld bij de KB, maar doordat iedereen nu op eigen houtje bezig is, lijken de hindernissen om dit te bereiken enorm.

Kort samengevat: wie te zijner tijd onderzoek wil doen naar de ouderdom van de woorden leergeld en kapitaalvernietiging, aangevuld met kostbare voorbeelden uit de praktijk, kan een dubbele slag slaan bij de historische kranten op internet.

Reacties via www.nrc.nl/woordhoek of naar sanders@nrc.nl