Lear als vierjarige en Lear als oude man

Twee theatergezelschappen brengen tegelijkertijd Shakespeare’s King Lear.

Twee acteurs vertellen over hun rol als toneelkoning.

Voor de ene toneelkoning Lear bestaat de wereld uit een levensgevaarlijk trappenhuis met steile, houten treden die uit de hel naar de hemel leiden. Of andersom, uit de hemel naar de diepte. Het rijk van de andere oude koning ziet eruit als een kamer waar zojuist feest is gevierd; de lege champagneflessen staan er nog, gekleurde slingers en vlaggetjes wapperen aan het plafond. Achteloos liggen her en der wereldbollen verspreid.

Deze twee koningen, de titelmannen uit Shakespeares tragedie King Lear (1606), zullen elkaar niet tegenkomen. Ze treden met hun koninklijk gevolg van dochters, de nar, verraderlijke schoonzonen en edellieden in de Nederlandse schouwburgen op. De ene lijkt in niets op de andere koning, behalve dat beiden in hetzelfde drama over ouderdom staan en min of meer dezelfde versregels van Shakespeare uitspreken.

De eerste Lear is Jack Wouterse, geboren in 1957. Zijn decor bestaat uit het gevaarlijke trappenhuis. Hij zegt: „Een meisje van vier jaar kan ook Koning Lear spelen. Onder toneelspelers leeft de overtuiging dat de rol van Lear bij uitstek is voor oudere, rijpere acteurs, de kroon op hun carrière. In mijn karakter zit juist het kleine kind dat Lear ook is.” In de regie van Alize Zandwijk vertolkt Wouterse de rol bij het Ro Theater uit Rotterdam. De première is op 20 oktober.

De andere koning is Rik van Uffelen, geboren in 1942. De feestslingers vormen zijn decor. Hij zegt: „In mij heeft mijn leven lang een oud kereltje gewoond. Op mijn vijfde of zesde jaar kwam ik een keer niet op school. Mijn moeder ging me zoeken. Ze vond me bij de oude mannen van het dorp. Mijn moeder zei: ‘Jij was net zo’n oud mannetje, met je handen op je rug stond je tussen hen in.’ Lear is ver over de 80 en deze leeftijd dien je als speler te benaderen.” In de regie van Léon van der Sanden vertolkt Van Uffelen de rol bij Theatergroep Het Vervolg uit Maastricht. De première is op 13 oktober. Beide gezelschappen gebruiken de vertaling van Hugo Claus, Van der Sanden heeft op basis van Claus en andere vertalingen een nieuwe bewerking gemaakt.

Jack Wouterse is geen geschoold acteur, Van Uffelen wel. Wouterse was vroeger clown, jongleur en pisteknecht. Voordat hij bij het toneel kwam, had hij zijn eigen kindertheater. Hij is ook film- en tv-acteur. Wouterse is benieuwd naar de wijze waarop Van Uffelen dezelfde rol gaat spelen. Maar nee, nu gaan kijken naar zijn collega en met hem van gedachten wisselen, zit er niet in. Hij heeft nooit een Koning Lear gezien.

Van Uffelen speelde tweemaal eerder in het stuk. Hij was graaf van Kent en graaf van Gloucester. Hij heeft gezien hoe andere acteurs de hoofdrol spelen, hij kent films ervan. „Maar op het moment dat je zelf gaat spelen, moet je alles wat je van vroeger weet vergeten, uitwissen. Ik vertolk Lear alsof ik de eerste ben, gloednieuw in mijn gedaante van oude vorst.”

Ook Van Uffelen speelt in films en op een keer kwamen beide acteurs elkaar tegen op de set. Op dat moment speelde Wouterse de rol van Othello uit de gelijknamige tragedie van Shakespeare. Het toeval wil dat ook Van Uffelen die rol had gespeeld. Volgens Wouterse zei Van Uffelen tegen zijn vijftien jaar jongere collega zoiets als: „Pas op voor de valkuilen.” Maar hij verzuimde te zeggen welke.

Na enig aandringen herinnert Van Uffelen zich de ontmoeting. Hij zegt: „Ik zal nooit tegen een acteur zeggen dat hij Othello, Lear of Hamlet zo moet spelen. Ieder speelt naar eigen verbeeldingskracht. Werkelijk grote rollen uit de dramatische literatuur zijn zo veelzijdig, dat je ze telkens opnieuw kunt scheppen. Het is jammer dat er nu maar twee Lears op de bühne staan in plaats van zes of zeven. Dan had je er eindelijk achter kunnen komen wat die man beweegt.”

Shakespeares drama vertelt het verhaal over de middeleeuwse koning Lear die besluit zijn heerschappij over het Britse rijk te beëindigen en het te verdelen tussen zijn drie dochters Goneril, Regan en Cordelia. Degene die het meest van hem houdt, krijgt het grootste stuk land. Goneril en Regan uiten zich in zoetgevooisde liefdesverklaringen. Zij zijn verzekerd van hun erfenis. Zo niet Cordelia, de jongste, eigenlijk vaders lievelingskind. Zij ergert zich wezenloos aan het gevlei van haar zusters en weigert halsstarrig ook maar iets van lof te betuigen. Haar vader ontsteekt in woede, hij verstoot en onterft haar.

De vraag is of Lear spijt heeft van zijn glasharde vervloeking. Wouterse: „Ik denk aan een live-opname voor tv. Zijne majesteit bericht de natie dat hij afstand doet van de troon en het beste met iedereen voor heeft. Volgens de etiquette toveren de oudste dochters een behaagzieke glimlach op hun lippen. Ze zijn vader dankbaar. Maar dan de jongste. Voor het oog van het hele land hult Cordelia zich in koppig stilzwijgen. De koning verliest zijn beheersing en verwenst haar.”

Van Uffelen beschouwt de scène vanuit Cordelia. Hij antwoordt: „De jongste geeft niet om macht of rijkdom, maar om liefde. Het is slechts een klein balletje dat Lear aan het rollen brengt. Met vreselijke gevolgen. De andere dochters jagen Lear het huis uit en dan dwaalt hij waanzinnig met zijn nar over de heide. Hij komt tot het inzicht dat Cordelia werkelijk liefde voor hem koesterde. Maar het is te laat. Een handlanger van een van de zusters vermoordt Cordelia. In het slotbeeld doolt een verweesde Lear rond met het dode meisje.”

Koning Lear mist na zijn onheuse bejegening van Cordelia twee personen: Cordelia zelf en de nar. Deze eenzaamheid vormt de kern van het drama. Wouterse: „Zodra hij zijn jongste, trouwe dochter heeft verstoten, wordt hij gekweld door schuld. Hij zoekt troost bij de nar en is aldoor op zoek naar zijn kind.” Van Uffelen: „Een van de raadsels van King Lear is dat de nar en Cordelia nooit tegelijk optreden. In Shakespeares tijd zijn de rollen vermoedelijk door dezelfde acteur gespeeld. Wij kiezen ook voor deze oplossing. Als je goed leest blijken de gevoelens van de jongste dochter en de nar voor Lear dezelfde te zijn.”

Om de rol van oude koning te vertolken hebben beide acteurs naar hun eigen vader gekeken. Jack Wouterse heeft onlangs zijn vader verloren en nu hij Koning Lear leest en speelt, ontdekt hij dat diens koppigheid dezelfde is als van zijn vader: „Een vader of moeder heeft altijd een lievelingskind, al geeft niemand dat toe. Dat aspect zit ook in Lear. Cordelia is zijn oogappel. Misschien dat hij haar daarom zo vernedert. Om te kijken hoe ver haar liefde reikt.”

Van Uffelen: „Mijn vader en moeder zijn tegen de 90. Ik zie aan hen wat de ouderdom doet. Ze hebben geen toekomst of verwachtingen meer. Het is of ze alleen nog naar de dood toe kunnen kruipen. Elk kind zal op een gegeven ogenblik moeten beslissen over het lot van zijn ouders. Ik zie in Goneril en Regan geen duivelinnen. Ze hebben misschien het beste met hun vader voor. Op een dag moeten ouders plaatsmaken. Hieraan gaat iedereen stuk, vader, moeder en de kinderen. King Lear is een zwarte poppenkast met alleen verliezers.”

Ook Wouterse beziet met compassie zowel Lear als zijn dochters: „Mensen maken ongewild veel liefde kapot. Kinderen misdragen zich jegens ouders en ouders jegens hun kinderen.”

Koning Lear door Ro Theater. Première: 20/10 KVS Brussel. Vanaf 7/11 t/m 18/11 Rotterdamse Schouwburg. Inl.: www.rotheater.nl King Lear door Theatergroep Het Vervolg. Première: 13/10 Parkstad Theaters, Heerlen. Tournee t/m 18/11. Inl.: www.hetvervolg.nl