‘Praat mee over uw eigen geld’

40 procent van al het pensioengeld is ingelegd door gepensioneerden. Maar zij hebben nog niet veel invloed op de besteding ervan.

Erwin Nypels, ex-minister van Volkshuisvesting en 21 jaar Tweede Kamerlid voor D66, maakt zich al jaren sterk voor zeggenschap van gepensioneerden in pensioenfondsen. Als nieuwkomer in de Tweede Kamer stelde hij er in 1968 al vragen over. Hij verwachtte geen problemen. Want wie zou er tegen kunnen zijn om gepensioneerden mee te laten praten over hun eigen geld? Dat viel tegen.

„Pensioen is het primaat van de sociale partners en de politiek is huiverig om in te grijpen”, zegt Nypels. Ook het initiatiefwetsvoorstel dat hij hierover in 1989 indiende sneuvelde, nadat de Sociaal-Economische raad (SER) er unaniem negatief over geoordeeld had.

Tegenwoordig wordt er genuanceerder gedacht over de rol van gepensioneerden. Twee keer sloten sociale partners en ouderenorganisaties een convenant met afspraken over zeggenschap. Omdat daar in de praktijk bij de meeste pensioenfondsen weinig van terechtkwam, is de zeggenschap inmiddels wettelijk geregeld.

In 2008 moeten alle bedrijfstakpensioenfondsen werkenden en gepensioneerden toelaten in hun deelnemersraad. Ondernemingspensioenfondsen – fondsen die de pensioenen binnen één grote onderneming uitvoeren, bijvoorbeeld voor Ahold of Shell – kunnen kiezen tussen gepensioneerden in een deelnemersraad of in het bestuur. „Het is een zwaktebod dat de fondsen het zover hebben laten komen dat de overheid moest ingrijpen”, zegt Leny van der Heiden, adjunct-directeur van de vereniging van bedrijfstakpensioenfondsen (VB), de grootste pensioenkoepel. „We hebben de kans gehad om het zelf te regelen, maar we hebben onder de maat gescoord. Jammer dat het op deze manier moest, maar goed dat het nu geregeld is.”

Nypels is echter nog steeds niet tevreden. Deze vorm van medezeggenschap is een stap in de goede richting, maar hij ziet gepensioneerden het liefst samen met werkgevers en werknemers aan de bestuurstafel.

Dat gepensioneerden hun eigen geluid willen laten horen is niet zo vreemd. Zij hebben 40 procent van het kapitaal van de pensioenfondsen ingebracht en voor de meeste 65-plussers vormt het pensioen een substantieel deel van hun inkomen. Volgens VB varieert het gemiddelde pensioen dat fondsen jaarlijks uitkeren van een paar honderd euro tot zo’n 30.000 euro. Omdat pensioenen jarenlang worden uitgekeerd – levenslang – gaat het om een enorm vermogen.

Maar gepensioneerden hebben niet altijd dezelfde belangen als werknemers en werkgevers. „Een gepensioneerde zal niet wakker liggen van een verhoging van de pensioenpremie”, zegt Van der Heiden, „maar iemand die werkt, merkt dat direct aan zijn netto-inkomen.”

Omgekeerd is een premieverlaging gunstig voor werknemers en werkgevers, maar een gepensioneerde schiet er niets mee op. „Terwijl gepensioneerden wel meedelen in de risico’s”, zegt Nypels. „Indexatie van pensioenen hangt af van de resultaten van het fonds. Dus als het slecht gaat, merken gepensioneerden dat ook.”

Indexatie is een van de belangrijkste onderwerpen op de medezeggenschapsagenda. Niet zo lang geleden waren de meeste pensioenregelingen eindloonregelingen. Dan krijgen mensen een pensioenuitkering die gebaseerd is op hun laatste loon. Dan is er automatisch sprake van indexatie, want het pensioen gaat mee met de loonontwikkelingen. Voor de pensioenuitkering moesten er echter wel afspraken over indexatie gemaakt worden.

Tegenwoordig zijn de meeste pensioenregelingen middelloonregelingen. De uitkering is gebaseerd op het gemiddelde loon dat iemand in zijn hele loopbaan verdient. In die situatie is indexatie voor een werknemer die nog pensioen opbouwt net zo belangrijk als voor iemand die al met pensioen is. „Dan is de tegenstelling minder scherp, maar hij is er nog steeds”, zegt Nypels, Sommige fondsen indexeren het pensioen van werknemers op basis van de loonontwikkelingen, maar gaan bij de pensioenuitkeringen uit van de prijsontwikkelingen. Als het economisch slecht gaat, kan dat laatste gunstiger zijn. Maar over het algemeen ben je beter af met loonindexatie.

Omdat veel fondsen de uitkeringen de afgelopen jaren niet of onvolledig hebben geïndexeerd, worden er nu afspraken gemaakt over inhaalindexatie. Ook dat is zo’n onderwerp waarbij het belang van gepensioneerden duidelijk anders ligt dan dat van werknemers of werkgevers.

In het pensioenfonds van de metaalsector (PME) praten gepensioneerden al langer mee in de deelnemersraad. Jaap Janissen, voormalig onderhoudsmonteur en lid van de ondernemingsraad, is sinds vijf jaar voorzitter. Hij herinnert zich nog goed hoe hij voor het eerst mocht meepraten als gepensioneerde. „Met opgestroopte mouwen: kom maar op met die poen.” Naar eigen zeggen heeft hij sindsdien een boel bijgeleerd. Janissen verdiepte zich in pensioenreglementen, volgde cursussen en is inmiddels deskundig. Hij nam het initiatief tot een platform voor deelnemersraden, bedoeld om ervaringen uit te wisselen. „Ik had nooit gedacht dat ik pensioen zo leuk zou vinden”, zegt hij.

Hij stimuleert andere gepensioneerden om ook actief te worden in de deelnemersraad van hun fonds. „Bemoei je ermee. Vroeger waren die fondsen patriarchaal en namen ze op eigen houtje allerlei beslissingen. Dat past niet in deze tijd.”