‘Neutraliteit betekent niet dat je je verstopt’

Ze staat voor een open Zwitserland. Volgende week brengt de Zwitserse president Micheline Calmy-Rey een bezoek aan Nederland. „Als landen niet meer met elkaar praten, zijn wij soms postiljon.”

De Zwitserse president Micheline Calmy-Rey geeft een tv-interview op de nationale feestdag, 21 juli Foto’s Pascal Lauener Switzerland's president Micheline Calmy-Rey, smiles during a TV interview before the recording her speech for the Swiss national holiday, on the Ruetli, central Switzerland July 21, 2007. REUTERS/Pascal Lauener (SWITZERLAND) REUTERS

De president van Zwitserland is meestal een keurig heerschap, van wie men in het buitenland de naam maar moeilijk onthoudt. Niet zo vreemd, want het presidentschap in Bern rouleert langs de zeven ministers die het land heeft. Ieder van hen mag het een jaar doen. Daarna wordt de volgende alweer gekozen.

De Zwitserse president die deze week naar Nederland komt om voor het eerst premier Balkenende en enkele ministers te ontmoeten, is een uitzondering op dit verhaal. Om te beginnen is ze een vrouw. Micheline Calmy-Rey is de tweede vrouwelijke president in ’s lands geschiedenis. Daarbij is ze sinds 2003 minister van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking. Mensen kennen haar dus al: zij is al jaren min of meer het ‘gezicht’ van Zwitserland in het buitenland.

En wat voor gezicht. Als iemand niet beantwoordt aan het beeld dat buitenlanders vaak van Zwitserland hebben – bankgeheim, gatenkaas en koekoeksklokken, is het wel Calmy-Rey. In designbroekpakken en oversized zwarte jassen met wapperkragen, en met de karakteristieke uitgebleekte strepen in het steile haar (ideaal voor cartoonisten), probeert deze Franstalige socialist haar land, veel meer dan haar voorgangers deden, internationaal politieke relevantie te geven. Neutraliteit is voor haar niet hetzelfde als afzijdigheid. Integendeel: ze probeert te bemiddelen in het nucleaire conflict tussen de VS en Iran en tussen regering en rebellen in Sri Lanka en Colombia. Ze vecht om internationale organisaties naar Zwitserland te krijgen, zoals de VN-mensenrechtenraad en de nieuwe ‘humanitaire’ non-gouvernementele organisatie van voormalig VN-chef Kofi Annan. Als het aan haar ligt, wordt ‘la Genève Internationale’ behalve Europees hoofdkwartier van de VN en het Rode Kruis ook weer dé plek voor vredesonderhandelingen, zoals tijdens de Koude Oorlog.

In eigen land oogst Calmy-Rey daarmee bewondering en kritiek. Er zijn Zwitsers die het maar niets vinden dat hun land in de jaren negentig lid is geworden van de VN. Anderen zijn er juist blij mee. Sommigen moeten niets hebben van haar gehamer op mensenrechten, omdat Zwitserland dan andere landen moet bekritiseren. Anderen vinden het prachtig dat hun land zijn nek eens uitsteekt. In de felle campagnes van de politieke partijen voor de parlementsverkiezingen van 21 oktober, komt die tweespalt duidelijk – en soms venijnig – tot uitdrukking.

Ook in de Europese politiek blijft de aanwezigheid van Calmy-Rey niet onopgemerkt. Zwitserland is geen lid van de Europese Unie. Maar omdat het wordt omringd door EU-landen, sluit Bern steeds akkoorden met Brussel over samenwerking: over handel, transport, immigratie en zelfs gezamenlijk wetenschappelijk onderzoek. Sommige Zwitserse politici vinden dat hun land zo zijn ‘eigenheid’ verliest. Calmy-Rey is juist voor méér samenwerking met de EU. Dinsdag maakte ze in Brussel bekend dat er binnenkort nieuwe onderhandelingen met de EU beginnen, over de liberalisering van de elektriciteitsmarkt.

Het is ironisch dat juist zíj de kastanjes uit het vuur moet halen, nu Brussel bepaalde Zwitserse kantons verwijt dat ze bedrijven uit de EU – holdings vooral, van multinationals die niet in Zwitserland actief zijn – weglokken met extreem lage belastingtarieven. Volgens diplomaten zijn er alleen al in 2005 400 bedrijven naar Zwitserland verhuisd, waardoor landen als Frankrijk en Duitsland veel belastinggeld mislopen. Sommige van die bedrijven zijn niet meer dan ‘postbussen’ in kantons als Zug, die de allerlaagste tarieven hebben. Volgens Brussel schenden de Zwitsers hiermee het vrijhandelsakkoord van 1972. Calmy-Rey spreekt dit tegen. Ze ontkent ook dat ze naar Nederland komt om de Nederlandse regering hierover op andere gedachten te brengen.

De president (Sion, 1945) ontvangt in het negentiende-eeuwse Bundeshaus in Bern. In dit imposante gebouw plus zijvleugels zetelen parlement, vertegenwoordigers van de 26 Zwitserse kantons én de federale regering. Zoals ambachtslieden uit alle kantons aan het Haus hebben mee gebouwd, en er op het plein 26 fonteinen spuiten, zo hoor je ook alle landstalen en lokale accenten door de donkere gangen galmen. Een bode in groen livrei vraagt Calmy-Rey in het Duits of ze koffie wil. Ze slaat het aanbod in het Duits af. Ze oogt aanmerkelijk jonger dan 62 en lacht vaak van oor tot oor. Maar haar ogen priemen dwars door je heen.

Het bezoek aan Nederland was uw idee. Waarom?

„Zwitserland moet nauwe banden onderhouden met EU-landen. We zijn buren. EU-ministers zien elkaar voortdurend. Maar wij zijn geen lid van de EU, dus we moeten zelf in actie komen als we iemand willen zien.”

U ontmoet onder anderen premier Balkenende en de ministers van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking. Ziet u die zo weinig?

„Ik heb noch de premier noch de minister van Buitenlandse Zaken ontmoet. Het werd tijd.”

Wat voor beeld heeft u van Nederland?

„Onze landen hebben veel gemeen. We zijn geen grootmachten en moeten het dus hebben van juridische macht, niet van macht op zich. We zijn beide liberale, open economieën. Wij zijn de tweede investeerder in elkaars landen, wist u dat?”

Wilt u ook Europese onderwerpen bespreken? Er zijn een paar heikele onderwerpen…

„We hebben zo’n 120 akkoorden met Brussel. Die hebben allemaal invloed op onze relaties met de 27 landen afzonderlijk: van politiesamenwerking in het kader van het Schengenakkoord waar we aan mee doen, tot transportakkoorden of de bronbelasting die we inhouden op spaargeld van EU-burgers in Zwitserland. Het lijkt soms of we beter zijn geïntegreerd in de EU dan sommige landen die wel lid zijn. Tussen die 120 akkoorden zitten moeilijke onderwerpen. Of eigenlijk maar één, die over de belasting. Daar zullen we over praten, ja.”

Praten? Niet onderhandelen? De EU wil onderhandelen. Zodat het afgelopen is met die lage Zwitserse tarieven.

Gedecideerd: „Ik zei dialoguer: praten. De EU beschuldigt ons ervan dat we het vrijhandelsakkoord uit 1972 schenden. Dat is niet zo. Zwitserland is een rechtsstaat, wij respecteren altijd internationale verdragen. Dus we gaan niet onderhandelen. Ik wil wel onze positie uitleggen.”

Maar de 27 accepteren die positie niet.

Lachend: „Wij accepteren hún positie niet.”

U zegt: ‘Zwitserland bepaalt zelf wel hoe hoog of laag de belastingen zijn, want wij zijn geen lid van de EU.’ Nu wil Brussel dat binnenkort alle goederen die de EU inkomen, 24 uur van tevoren worden aangemeld. En u zegt tegen Brussel: ‘Dat kunnen jullie niet maken, vanwege de speciale banden tussen Zwitserland en de EU.’ Het klinkt alsof Zwitserland als EU-land wil worden behandeld als het uitkomt, en niet als het niet uitkomt.

„Dat zeggen we helemaal niet. We hebben alleen zulke nauwe banden met de EU dat deze 24-uursregeling voor beide kanten problematisch is.”

Hoezo?

„Weet u hoeveel goederen er dagelijks de grens over gaan? Daar ontstaan meteen files. Dat is Zwitsers pragmatisme: het is niet in ons belang om de verhoudingen zo te bemoeilijken.”

De EU heeft óók problemen, namelijk met al die bedrijven die naar Zwitserland verhuizen. Dat is toch ook pragmatisme?

„Dat gaat over concurrentie, niet over fiscaliteit. Ieder land mag toch zijn aantrekkelijkheden hebben, en ze verdedigen? EU-landen mogen dat, wij ook.”

Gaat u hier in Den Haag over praten?

„Als ze me ernaar vragen, zal ik onze positie uitleggen. Het is geen bilateraal onderwerp.”

Maar u moet uw collega’s toch zien te overtuigen?

Geïrriteerd: „Gezien de teneur van uw vragen ben ik bang dat u Zwitserland te veel ziet als een land dat alleen op voordeel uit is en geen oog heeft voor de Europese solidariteit. Zwitserland is erg solidair in Europa! Wij bouwen enorme tunnels door de Alpen om noord en zuid in Europa met elkaar te verbinden. Wij investeren daar fors in, en de voordelen voor Europa zijn groter dan voor ons. We zijn actief op de Balkan in de EU-vredesmissie. We heffen, als enige land ter wereld en óók op verzoek van de EU, bronbelasting over spaargeld van EU-burgers op Zwitserse banken. Over 2006 levert dat Nederland ruim 12 miljoen frank op [ongeveer 7,5 miljoen euro]. We betalen ook een miljard frank aan de wederopbouw en ontwikkeling van de tien nieuwe EU-landen. De EU draagt bij aan vrede, stabiliteit en voorspoed in Europa en dat willen we erkennen. Daarom zijn wij genereus.”

Toch doet men in Brussel minder aardig over Zwitserland dan een paar jaar geleden. Hoe komt dat?

„Tsja, we hebben veel akkoorden gesloten. Dat gaat maar door. Misschien roept dat hier en daar een, eh, verandering op. Maar van beide kanten willen we ermee doorgaan. We liggen strategisch middenin Europa. We hebben elkaar nodig.”

Waarom wordt Zwitserland geen lid van de EU? Veel Europese wetten worden hier na een paar jaar, met wat kleine veranderingen, óók doorgevoerd.

„De meerderheid van de bevolking wil dat niet. Samenwerken door steeds nieuwe akkoorden te sluiten, lijkt nu de beste weg.”

Vindt u dat ook?

Op formele toon: „De regering is van mening dat deze bilaterale weg de beste is.”

Wilt u uw persoonlijke mening niet geven?

„Nee, maar ik denk er net zo over.”

De rechts-populistische Volkspartei (SVP), ‘s lands grootste partij, voert campagne voor de verkiezingen van 21 oktober met een poster waarop witte schapen een zwart schaap van de Zwitserse vlag aftrappen. U staat voor een ander Zwitserland: open, multicultureel.

„Net als in andere Europese landen, waaronder Nederland, krijgt de integratie van buitenlanders in Zwitserland veel aandacht. We worden ook restrictiever in ons toelatingsbeleid. Tegelijkertijd is Zwitserland extreem open. 21 Procent is hier buitenlander. Terwijl de Fransen tegen het Europese grondwettelijke verdrag stemden, besloten de Zwitsers bij referendum om inwoners uit de tien nieuwe EU-landen vrijelijk hier te laten wonen en werken.”

Uw land heeft twee gezichten. Gaan die wel samen?

„Er is constant debat. We hebben een directe democratie waarin openbare debatten centraal staan. Tijdens de verkiezingscampagnes merk je dat ook, al zijn de argumenten niet altijd acceptabel qua toon en qua inhoud.”

U bedoelt die schapenposters?

„Onder andere. Maar u moet beseffen dat felle discussies bij ons politieke systeem horen. De macht is hier gespreid. Die ligt deels bij de kantons, deels bij het parlement, bij de regering en bij het volk. Je kunt op alle niveaus, als je genoeg handtekeningen verzamelt, referenda organiseren. Wij zijn altijd aan het debatteren en onderhandelen.”

Úw Zwitserland is internationalistisch.

„Neutraliteit betekent niet dat je je moet verstoppen. Als je vrede wilt, moet je je daarvoor inspannen.”

Niet elke Zwitser is dat met u eens.

„Er zijn Zwitsers die vinden dat wij helemáál geen buitenlandse politiek moeten voeren. Dat de beste buitenlandse politiek is om in de vier landstalen te zwijgen. Ik vind dat verkeerd. De wereld wordt kleiner. Economische of politieke instabiliteit in één land heeft meteen gevolgen elders. Of neem het milieu. Internationale uitdagingen moet je internationaal oplossen. Immigratie regel je niet door als één land de grenzen te sluiten. Dus praat je met landen van herkomst en andere landen van bestemming. Ik zeg niet dat het gemakkelijk is. Maar samen bereik je iets. Alleen niet.”

De SVP wil ook minaretten in Zwitserland verbieden.

„Ik heb me daar fel tegen uitgesproken. Wij hebben, met onze lange multiculturele traditie, nog nooit speciale regelingen voor bepaalde minderheden bedacht. Zwitsers bedenken altijd iets dat van toepassing is op álle groepen, ongeacht taal, geloof, of cultuur. Daarom is het altijd goed gegaan in dit land. Wat voor de één geldt, geldt voor de ander ook. Moeten we ineens met die traditie breken, nu we een moslimminderheid hebben? Ik denk van niet. Regelingen over de bouw van minaretten moeten dus gewoon blijven wat ze nu zijn: kantonale wetten, waarin ook de bouw van kerktorens en dergelijke wordt geregeld. Daarbij is een verbod op minaretten gevaarlijk.”

Waarom?

„Onze buitenlandse politiek is gericht op dialoog, verzoening. Wij praten met de hele wereld. Met iedereen. Als zij niet meer met elkaar praten, zijn wij soms postiljon. Dat doen we al jaren. Hoe kunnen andere landen ons serieus nemen als we zelf fouten gaan maken?”

Zeggen uw Arabische of Afrikaanse collega’s: ‘Wij luisteren niet naar u, want uw land schoffeert moslims?’

„Ik kan wel zeggen dat ik neutraal ben en dat alle minderheden in mijn land precies dezelfde behandeling krijgen als de meerderheid, dat iedereen zijn eigen taal en religie kan houden en dat dit een goed recept is voor vreedzame coëxistentie. Maar dan moet dat wel kloppen! Veel landen zijn in ons geïnteresseerd: vier talen, religies en culturen, hoe doen wij dat? Zo heb ik eens een groep Kosovaren uitgenodigd om te kijken hoe de Romansh-minderheid [ook wel Retoromaans genoemd] leeft tussen de Duitstaligen, met behoud van hun eigen taal en cultuur. We hebben een goed verhaal waaraan anderen wat kunnen hebben. En nu denkt men in sommige landen al dat Zwitserland een minarettenverbod heeft. Maar dat is niet zo! Het gaat in dit stadium om een groep mensen die handtekeningen verzamelt om een referendum te kunnen houden waarbij ze hopen dat er zo’n landelijk verbod kan komen. Meer niet.”

De SVP zegt dat zij de Zwitserse tradities willen beschermen. Maar u zegt: ik pas beter op die tradities dan jullie.

Lachend: „We hebben er eeuwen over gedaan om dit systeem op te zetten. Het is niemand opgelegd, het komt van het volk zelf. Wij zijn een Willensnation. We zijn geen Zwitsers omdat we één etnische groep zijn of dezelfde taal of cultuur hebben, nee, we zijn Zwitsers omdat we onze belangen wilden bundelen. Als je aan dat fundament gaat tornen, ben je gevaarlijk bezig.”

Rectificatie / Gerectificeerd

Zwitserland

Bij het interview met de Zwitserse presidente (6 oktober, Zaterdags Bijvoegsel) stond vermeld dat 21 juli de nationale feestdag is van Zwitserland. De nationale feestdag is op 1 augustus.