Kunstminnaars in veiligheidshesjes

Bij kunst op zaterdagavond denkt niemand aan een donker en stil industrieterrein, waar schepen roesten aan de kaden van de insteekhavens. Toch is de Achtersluispolder in Zaanstad dit weekeinde in de avonduren een schatkamer van kunst. Filmgeluiden klinken uit geïmproviseerde bioscopen, sculpturen werpen schaduwen op steile damwanden en kunstminnaars in veiligheidshesjes horen bij verlaten hekken de gesproken geschiedenis van vroegere arbeiders: „Het werk was zwaar, ja, het was zwaar. We begonnen om zes uur…”

DeininG 2007 is een kunstproject van de gemeente Zaanstad en projectbureau Zaanstreek, dat was bedoeld om het gerenoveerde industrieterrein te vitaliseren. Onder leiding van curator Jaap Velserboer hebben kunstenaars hier samengewerkt met bedrijven en hun werknemers, waarbij ze gebruik maakten van de aanwezige materialen, machines en vakkennis. Het industrieterrein als atelier.

„Het project is voor een groot deel geslaagd”, vindt Velserboer, „maar in sommige gevallen zijn de bedrijven niet echt open gegaan en het blijft moeilijk om mensen bij kunst te betrekken.” De kunstroute, die dit weekeinde voor het laatst kan worden gelopen, biedt een staalkaart van de successen en mislukkingen.

Paradepaard is het project Inner Space van Robbert van de Horst, een reusachtige metalen schotel op een houten voet. De schotel met een doorsnee van zeven meter en een contragewicht van 600 kilo is in de buurt in elkaar gelast, terwijl de ruwe planken afkomstig zijn van de houtfabriek in de buurt. „Het was hier een beetje Belgisch, met brandnetels en geparkeerde auto’s”, zegt Van de Horst over de omgeving van zijn bouwsel: „Helaas is het nu wat opgeruimd.”

Met zo’n schotel worden doorgaans geluiden uit de ruimte opgevangen. Nu moet de bezoeker vooral zijn oor openen voor zijn innerlijke ruimte. Het houten bouwwerk is geborgen en de stilte wordt af en toe onderbroken door het geluid van de schotel die soms slagen maakt. Het werkt. Het geknars van de schotel vermengt zich met het gedruppel van de regen en langzaam vervaagt het besef van tijd en ruimte.

Zo hadden meer kunstenaars hun bezoekers – en dan liefst werknemers – willen losmaken uit hun gewone leven. Zoals Duro Toomato, met een project dat doet denken aan de reizende tuinkabouter in de film Amélie. Naar een foto van werknemer Kees maakte hij enkele identieke maskers. Vrienden van hem lieten zich met dit masker fotograferen op verre reizen en stuurden de kiekjes terug. De Kees-kiekjes hadden in allerlei kantines op de prikborden moeten komen, maar daar hadden bedrijven geen zin in. Nu worden de foto’s geprojecteerd in een container die met rood fluweel is omgebouwd tot bioscoopzaal. De foto’s zijn te lullig voor woorden: Kees in een winkelcentrum in Taipei, Kees op de trap in LA, Kees met zijn blote snikkel op het strand. Maar in de verlatenheid van het industrieterrein, met de pianomuziek van Satie, krijgen ze toch iets ontroerends.

De foto’s hadden ook in de kantine nooit zo veel rumoer veroorzaakt als het project van Joep Neefjes. Deze kunstenaar, die graag geschiedenis fingeert, had Zaanse burgers opgeroepen om te figureren in een film over ‘Zaanrussen’. In de tijd dat tsaar Peter de Grote in Zaandam was zouden zijn meegereisde landgenoten tal van nakomelingen hebben verwekt bij een lokale prostituee. Die ‘Zaanrussen’ zouden zijn geëmigreerd naar Amerika en Neefjes had van hen zelfs foto’s, zij het dat hij die zelf maakte in Siberië. „Op de auditie heb ik verteld dat het allemaal nep was. De meeste mensen konden er om lachen, een paar niet”, vertelt Neefjes. De aanwezigen figureren nu in een aanstekelijke film over het industrieterrein. Maar waarom dan eerst die nepgeschiedenis? „Zo’n schok is nodig. Alles wordt als tegenwoordig vanzelfsprekend aanvaard. Er is nog nauwelijks verbazing”, zegt Neefjes.

Kunstroute DeininG 2007, 6 en 7 okt. 20-23u. Start: Café Deining, Sluispolderweg 8a, Zaandam

Rectificatie / Gerectificeerd

Het artikel ‘Kunstminnaars in veiligheidshesjes; Buitenkunst Zaanstad ’ (CS, 5 oktober) was geschreven door Karel Berkhout.