1 Lear als gedoemde 2 Lear als bittere nar

„Lear is ver over de 80 en deze leeftijd dien je als speler te benaderen”, zegt Rik van Uffelen. „In mijn karakter zit het kleine kind dat Lear ook is”, zegt Jack Wouterse.Twee acteurs over hun rol als King Lear.

Voor de ene toneelkoning Lear bestaat de wereld uit een levensgevaarlijk trappenhuis met steile, houten treden die uit de hel naar de hemel leiden. Of andersom, uit de hemel naar de diepte.

Het rijk van de andere oude king ziet eruit als een kamer waar zojuist feest is gevierd; de lege champagneflessen staan er nog, gekleurde slingers en vlaggetjes wapperen aan het plafond. Achteloos liggen her en der wereldbollen verspreid. Rode ballonnen zweven in de lucht.

Deze twee koningen, de titelmannen uit Shakespeares tragedie King Lear (1606), zullen elkaar niet tegenkomen. Ze treden met hun koninklijk gevolg van dochters, de nar, verraderlijke schoonzonen en edellieden in de Nederlandse schouwburgen op. De ene lijkt in niets op de andere koning, behalve dat beiden in hetzelfde drama over ouderdom staan en min of meer dezelfde versregels van Shakespeare uitspreken. Hun wegen kruisen elkaar niet. Het zou natuurlijk mooi zijn als de ene Lear opeens op de bühne bij de ander zou verschijnen. De tragedie in het kwadraat. En dat de nar en de dochters ook zouden overlopen. Maar zo gaat het niet. De twee koningen leven in gescheiden werelden.

De eerste Lear is Jack Wouterse, geboren in 1957. Het decor van zijn Lear bestaat uit het gevaarlijke trappenhuis. Hij zegt: „Een meisje van vier jaar kan ook Koning Lear spelen. Onder toneelspelers leeft de overtuiging dat Lear de rol bij uitstek is voor oudere, rijpere acteurs, de kroon op hun carrière. Maar in mijn karakter zit juist het kleine kind dat Lear ook is. Die man laten wij zien.” In de regie van Alize Zandwijk vertolkt Wouterse de rol bij het Ro Theater uit Rotterdam. De première is op 20 oktober. De voorstelling heet Koning Lear.

De andere koning is Rik van Uffelen, geboren in 1942. De feestslingers vormen zijn decor. Hij zegt: „In mij heeft mijn leven lang een oud kereltje gewoond. Op mijn vijfde of zesde jaar kwam ik een keer niet op school. Mijn moeder ging me zoeken. Ze vond me bij de oude mannen van het dorp, waar ik glunderend bij stond. Mijn moeder zei: ‘Jij was net zo'n oud mannetje, met je handen op je rug stond je tussen hen in.’ Lear is ver over de 80 en deze leeftijd dien je als speler te benaderen. Op een dag wordt de oude koning als vuil aan de kant geschoven, dat overkomt uiteindelijk iedereen. Dit is het verschrikkelijke drama over ouderdom.” In de regie van Léon van der Sanden vertolkt Van Uffelen de rol bij Theatergroep Het Vervolg uit Maastricht. De première is op 13 oktober. Deze voorstelling heet King Lear. Beide gezelschappen gebruiken de vertaling van Hugo Claus, met het verschil dat regisseur Van der Sanden op basis van Claus en andere vertalingen een nieuwe bewerking heeft gemaakt.

Jack Wouterse is geen geschoold acteur, Van Uffelen wel. Wouterse was vroeger clown, jongleur en pisteknecht. Voordat hij bij het toneel kwam, had hij zijn eigen kindertheater. Hij is ook film- en tv-acteur. Wouterse is benieuwd naar de wijze waarop Van Uffelen dezelfde rol gaat spelen. Maar nee, nu gaan kijken naar zijn collega en met hem van gedachten wisselen, zit er niet in. Wouterse heeft nooit een Koning Lear gezien. Toen regisseur Alize Zandwijk hem voor de rol vroeg, reageerde hij naar eigen zeggen met een verbaasde tegenvraag: „Dat is toch iets met een oude dwaze man en zijn dochters?”

Van Uffelen speelde tweemaal eerder

in het stuk. Hij was graaf van Kent en graaf van Gloucester. Hij heeft gezien hoe andere acteurs de hoofdrol spelen, hij kent films ervan. „Maar”, zegt hij, „op het moment dat je zelf gaat spelen, moet je alles wat je van vroeger weet vergeten, uitwissen. Ik vertolk Lear alsof ik de eerste ben, gloednieuw in mijn gedaante van oude vorst.”

Ook Van Uffelen speelt in films en op een keer kwamen beide acteurs elkaar tegen op de set, ze zaten op een vouwstoeltje naast elkaar. Op dat moment speelde Wouterse de rol van Othello uit de gelijknamige tragedie van Shakespeare. Het toeval wil dat ook Van Uffelen die rol had gespeeld. Volgens Wouterse zei Van Uffelen tegen zijn vijftien jaar jongere collega zoiets als: „Pas op voor de valkuilen.” Maar hij verzuimde te zeggen welke.

Na enig aandringen herinnert Van Uffelen zich de ontmoeting. Hij zegt: „Ik zal nooit tegen een acteur zeggen dat hij Othello, Lear of Hamlet zo moet spelen. Ieder speelt naar eigen verbeeldingskracht, naar eigen idee. Werkelijk grote rollen uit de dramatische literatuur zijn zo veelzijdig, dat je ze telkens opnieuw kunt scheppen. Het is zelfs jammer dat er nu maar twee Lears op de bühne staan in plaats van zes of zeven. Dan had je er eindelijk achter kunnen komen wat die man beweegt.”

Shakespeares drama vertelt het verhaal over de middeleeuwse koning Lear die besluit zijn heerschappij over het Britse rijk te beëindigen en het te verdelen tussen zijn drie dochters Goneril, Regan en Cordelia. Hij stelt slechts een eis: degene die het meest van hem houdt, krijgt het grootste stuk land. Goneril en Regan uiten zich in vleiende taal en zoetgevooisde liefdesverklaringen, die hun vader met instemming beluistert. Zij zijn verzekerd van hun erfenis.

Zo niet Cordelia, de jongste, eigenlijk vaders lievelingskind. Zij ergert zich wezenloos aan het gevlei van haar zusters en weigert halsstarrig ook maar iets van lof te betuigen. Haar vader ontsteekt in woede, hij verstoot en onterft haar. Goneril en Regan gaan met de buit strijken.

De vraag is of Lear spijt heeft van zijn glasharde vervloeking. Jack Wouterse stelt zich de openingsscène realistisch voor. Hij antwoordt: „Ik denk aan een live-opname voor de televisie. Zijne majesteit bericht de natie dat hij afstand doet van de troon en het beste met iedereen voor heeft. Derhalve zal de verdeling eerlijk zijn. Volgens de etiquette toveren de oudste dochters een behaagzieke glimlach op hun lippen. Ze zijn vader dankbaar. Maar dan de jongste. De camera's draaien en voor het oog van het hele land hult Cordelia zich in koppig stilzwijgen. De koning verliest zijn beheersing en verwenst haar.”

Rik van Uffelen beschouwt de scène vanuit Cordelia. Hij antwoordt: „De jongste geeft niet om macht of rijkdom, maar om liefde. Het is eigenlijk slechts een klein balletje dat Lear aan het rollen brengt. Met vreselijke gevolgen van dien. De andere dochters jagen Lear het huis uit, smijten hem aan de kant, en dan dwaalt hij waanzinnig met zijn nar door de storm over de heide. Hij komt tot het inzicht dat Cordelia werkelijk liefde voor hem koesterde. Maar het is te laat. Een handlanger van een van de zusters vermoordt Cordelia. In het slotbeeld doolt een verweesde Lear rond met het dode meisje.”

Koning Lear mist na zijn onheuse bejegening van Cordelia twee personen: dat zijn Cordelia zelf en de nar. Deze eenzaamheid vormt de kern van het drama. Wouterse: „Zodra hij zijn jongste, trouwe dochter heeft verstoten, wordt hij gekweld door schuld. Hij zoekt troost bij de nar en is aldoor op zoek naar zijn kind.” Van Uffelen: „Een van de raadsels van King Lear is dat de nar en Cordelia nooit tegelijk optreden. In Shakespeares tijd zijn de rollen vermoedelijk door dezelfde acteur gespeeld. Wij kiezen ook voor deze oplossing. Als je goed leest blijken de gevoelens die de jongste dochter en de nar voor Lear hebben dezelfde te zijn. De nar wil bij de koning blijven net zoals Cordelia dat wil. Het zijn natuurlijk wel verschillende rollen met verschillende kostumering, maar wat de rollen verbindt is de belangeloze liefde voor de oude man”.

Jack Wouterse is ooit clown

geweest. Hoe verhoudt hij zich tot de speelse nar? Wouterse: „Lear zonder nar is een geamputeerd mens. Ik ben van clown tot acteur opgeklommen en onze nar kan zonder meer het circus in. De nar is Lears spiegel en toeverlaat; hij is zijn ziel. Onze nar is een magere jongen en ik heb een groot lichaam. Alize Zandwijk ziet ons als het gouden clownsduo. Ik ben dan de bittere nar en de echte nar is een zoete clown met poëzie en spitsvondigheden. Als ik de nar mis, komt dat omdat ik een shot narrenwijsheid en narrenhumor nodig heb om het lot van Lear draaglijk te houden.”

Om de rol van oude koning te vertolken hebben beide acteurs naar hun eigen vader gekeken. „Ja, de scènes over ouderdom zijn zo ontroerend en menselijk geschreven, dat herkenning onontkoombaar is,” klinkt het gelijkluidend. Jack Wouterse heeft onlangs zijn vader verloren: „Om deze rol te spelen hoef jezelf niet per se oud te zijn. Het heeft wel te maken met wat je als acteur van het leven weet, welke emotionele bagage je hebt. Ik weet nog goed hoe mijn vader zich in zijn laatste jaren bewoog, langzaam, schuifelend, voorzichtig. Zijn geest werd star, zijn gedachten gingen dwalen. Ik put uit deze waarnemingen voor mijn rol.”

Nu Wouterse Koning Lear leest en speelt, ontdekt hij dat diens koppigheid dezelfde is als van zijn vader. Hij voegt toe: „Een vader of moeder heeft altijd een lievelingskind, al geeft niemand dat toe. Dat aspect zit ook in Lear. Cordelia is zijn oogappel. Misschien dat hij haar daarom zo vernedert. Om te kijken hoe ver haar liefde reikt, hoeveel weerstand ze biedt tegen zijn kwaadheid.”

Ook Rik van Uffelen zoekt inspiratie bij zijn ouders, die nog leven. Hij zegt: „Mijn vader en moeder zijn tegen de 90. Ik zie aan hen wat de ouderdom doet. Ze hebben geen toekomst of verwachtingen meer. Het is of ze alleen nog naar de dood toe kunnen kruipen. Ik kan mijn vader nauwelijks verstaan, al praat hij veel. Als ik hem zie zitten in zijn stoel aan het raam dan denk ik weleens dat hij ons voor de gek houdt. Elk kind zal op een gegeven ogenblik moeten beslissen over het lot van zijn ouders. Ik zie in Goneril en Regan geen duivelinnen. Ze hebben misschien het beste met hun vader voor. Als ik opkom, is het lot van Lear al bezegeld: onder dwang van zijn dochters legt hij de kroon neer. Zo gaat het in alle families, zelfs in de beste. Kinderen denken vaak hardop: ‘Vader, wordt het niet eens tijd dat u ophoepelt? Waar liggen de enveloppen, hoe hoog is de bankrekening?’ Dit pijnlijke besef speelt mee in mijn rol. Op een dag moeten ouders plaatsmaken. Hieraan gaat iedereen stuk, vader, moeder en de kinderen. King Lear is een zwarte poppenkast met alleen verliezers.”

Ook Jack Wouterse beziet met compassie zowel Lear als zijn dochters: „Eén interpretatie blijft in het stuk altijd behouden: mensen maken ongewild veel liefde kapot. Kinderen misdragen zich jegens ouders en ouders jegens hun kinderen.”

Koning Lear door Ro Theater. Première: 20/10 KVS Brussel. Vanaf 7/11 t/m 18/11 Rotterdamse Schouwburg. Inl.: www.rotheater.nlKing Lear door Theatergroep Het Vervolg. Première: 13/10 Parkstad Theaters, Heerlen. Tournee t/m 18/11. Inl.: www.hetvervolg.nl