Premier, president, premier en president?

Poetin mag in maart 2008 niet meedoen aan de presidentsverkiezingen.

Maar suggesties over een nieuwe baan als premier zijn „volkomen realistisch”.

1Wat is de houdbaarheidsdatum van Poetin?

In sommige Moskouse metrowagons hangt een advertentie voor Poetinka wodka waarvan de tekst luidt: ‘zacht van smaak, sterk van karakter, houdbaar tot 2015’. Het is een speelse grap die maar op één kwestie slaat: de houdbaarheid van Vladimir Vladimirovitsj Poetin als president. Als oud-KGB-officier is hij natuurlijk sterk van karakter, zijn smaak is een geheim dat hij alleen deelt met zijn vrouw en als president is hij heel misschien houdbaar tot 2015 – als hem door een wondermiddel uit eigen aktetas misschien nog twee ambtstermijnen worden gegund. Want na de presidentsverkiezingen van maart 2008 zou het volgens de Russische grondwet afgelopen moeten zijn met president Poetin.

Kremlinwatchers speculeren al maanden over wat hun voornaamste studieonderwerp na maart 2008 zal doen. Is hij dan misschien president-directeur van energiegigant Gazprom? Of voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité? Gek is dat niemand aan het scenario van Poetin als premier had gedacht. Een premier die, zoals we sinds maandag weten, eist dat hij kan rekenen op een absolute meerderheid in het parlement en die alleen wil samenwerken met een president naar keuze. Een absolute premier, geboetseerd naar het voorbeeld van de vroegere secretarissen-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie die hoogstens een president voor ceremoniële functies naast zich tolereerden.

2Rusland is een democratie met kinderziektes

Rusland is sinds de Sovjet-Unie in 1991 uiteenviel een democratie die volwassen wil overkomen, maar tegelijkertijd niet van zijn kinderziektes wil genezen. Die democratie is vooral te danken aan president Boris Jeltsin, die Rusland met zijn politiek van drastische economische sanering tegelijkertijd in een chaos stortte.

De oorzaak van die kinderziektes is makkelijk op te sporen: ze worden veroorzaakt door de machtsstructuren van de oude Sovjet-Unie die met het invoeren van een democratie niet zijn verdwenen. Zij die tegenwoordig de dienst in het land uitmaken, zijn in die machtsstructuren opgeleid. Een democratisch bewustzijn met de daaruit voortkomende overleg- en compromiscultuur is in Rusland dan ook vaak ver te zoeken.

Dat het land ook geen scheiding der machten kent, zorgt er soms voor dat de overheid haar onwelgevallige lastposten in de gevangenis laat zetten. Rechter en officier van justitie zijn in Rusland niet zelden vier handen op een buik.

Onafhankelijke westerse politici lijken al die afwijkingen van hun eigen democratische opvattingen niet altijd te willen zien. Ze kijken zelfs vaak verbaasd op als ‘hun grote vriend’ Poetin, met wie tot voor kort altijd zo goed zaken was te doen, hen ineens weer trakteert op een truc uit de politieke goocheldoos van de Sovjet-Unie.

3Poetin als vader des vaderlands: orde en veiligheid

Tegelijkertijd zijn veel Russen dolblij dat de chaos uit de Jeltsinperiode voorbij is. Sinds Poetin aan de macht is kun je in Moskou ’s avonds laat weer veilig over straat zonder te midden van elkaar beschietende politieagenten of maffiabazen te belanden.

De belangrijkste zet die Poetin als president heeft gedaan is dat hij ervoor heeft gezorgd dat de salarissen en pensioenen weer op tijd werden uitbetaald. Onder Jeltsin moesten Russen daar soms maanden op wachten, als het geld al kwam.

De Russen hebben onder Poetin dan ook het gevoel gekregen dat het hun financieel – dankzij de Russische olie- en gashandel – en materieel – dankzij Ikea – beter gaat dan in decennia.

Poetin dankt zijn populariteit ook aan zijn optreden tegen de groeiende macht van de oligarchen, de rijke zakenmannen die dankzij de privatisering van staatsbedrijven onder Jeltsin miljarden vergaarden. Veel Russen vergeten echter dat Poetin zijn politieke glanscarrière aan oligarch Boris Berezovski dankt – die nu een van zijn grootste vijanden is – en dat een van zijn beste vrienden oligarch Roman Abramovitsj is. Ze zijn ook blind voor de werkelijkheid achter de huidige renationalisatie van privébedrijven. Want waar vroeger een oligarch de eigenaar was, zetelt nu een Kremlinfunctionaris die ook de nodige miljoenen in zijn zakken steekt.

Oppositiepartijen als Jabloko en Ander Rusland van Kasparov, waar de echte democraten te vinden zijn, doen het slechts goed bij een kleine minderheid van de bevolking.

4Poetin en zijn critici: persvrijheid én gevangenisstraf

Het moderne Rusland blinkt niet uit in persvrijheid. Vooral televisie- en radioprogramma’s worden gecensureerd. Onafhankelijke berichtgeving is er echter ook, zoals op radiozender Echo Moskvy en het televisiekanaal Ren-TV. Alleen in de kranten bestaat volop persvrijheid en wordt de mediacensuur regelmatig aan de kaak gesteld.

Andere critici van Poetin wordt soms op genadeloze wijze de mond gesnoerd. Zo is de jonge oligarch Michaïl Chodorkovski in 2005 veroordeeld tot acht jaar strafkamp, omdat hij als topman van oliemaatschappij Joekos fraude zou hebben gepleegd. Maar eerder lijkt de zaak door het Kremlin op touw gezet om Joekos weer in staatshanden te krijgen en een einde te maken aan Chodorkovski’s presidentiële ambities.

En dan zijn er ook nog de geheimzinnige moorden op een journalist als Anna Politkovskaja en oud-KGB’er Aleksandr Litvinenko. Ingewijden in de cultuur van de Russische veiligheidsdiensten beweren steeds stelliger dat die gepleegd zijn op last van het Kremlin, al is de directe betrokkenheid van Poetin vooralsnog niet bewezen.

5Het zakenleven heeft baat bij ‘Poetin in Power’

Toen Poetin gisteren bekendmaakte premier te willen worden – en daarna wellicht weer voor een derde termijn als president opgaat – werd er gejuicht in het internationale zakenleven. Want Poetin in Power betekent economische stabiliteit. Onder zijn bewind beleeft Rusland tenslotte al acht jaar economische groei. Ook de gasleveranties aan het Westen zijn onder Poetin gegarandeerd. Europa is immers een belangrijke afzetmarkt voor gas en olie.

Poetin in Power betekent echter ook een nieuwe sterke machtsfactor op het internationale toneel. Sinds enkele maanden doet Poetin zijn best Rusland weer te presenteren als een grootmacht waar rekening mee gehouden moet worden. Zie het Russische verzet tegen het Amerikaanse raketschild, zie de Russische bommenwerpers die weer lange afstandspatrouilles uitvoeren, zie het Russische terugtrekken uit internationale wapenverdragen. Zie ook het Russische verzet tegen een internationaal optreden tegen atoommacht en buurland Iran. Rusland lijkt er plezier in te scheppen om dwars te liggen.

6Een crisismanager op weg naar volwassen democratie

Poetins machtspositie lijkt met zijn nieuwe plannen voor de komende jaren gegarandeerd. Een groot deel van Rusland (75 procent volgens de peilingen) steunt hem immers in zijn ambities. Misschien omdat ze in hem de enige echte leider zien en bang zijn dat zijn opvolgers er een puinhoop van zullen maken. Misschien omdat ze terugverlangen naar die veilige tijden van de Sovjet-Unie toen alles voor hen geregeld werd in ruil voor het opgeven van hun vrijheid. Maar misschien ook omdat ze ergens hopen dat hij nu nog een crisismanager is, maar dat hij Rusland op den duur in een volwassen democratie zal veranderen. Want wat er ook gebeurt, onder zijn bewind is een middenklasse opgestaan die nu nog bezig is met geld verdienen, maar die op den duur meer vrijheden zal eisen. En Poetin is intelligent genoeg om dat laatste te beseffen.

Toen Vladimir Poetin in 2000 aantrad had niemand verwacht dat hij zich zou ontplooien tot de machtspoliticus die hij nu is. Van Poetin de grijze muis, is hij Poetin de gespierde macho geworden. Hoe was het ook al weer? Sterk van karakter, houdbaar tot 2015. Maar wat daarna?

Volg Rusland via het weblog Moskou van correspondent Michel Krielaars: nrc.nl/moskou

Meer salaris... en lagere werkloosheid...maakt Russen rijker...en vermindert armoede

Rectificatie / Gerectificeerd

Bij het coverartikel Premier , president, premier en president? (3 oktober, pagina 4 en 5) ontbrak de auteursnaam. Het artikel was geschreven door correspondent Michel Krielaars.