Premier Poetin

President Poetin bij het congres van Verenigd Rusland. (Foto AP)Gisteravond werd ik ineens door de redactie van NRC.Next gevraagd een groot stuk over Poetin te schrijven. Vladimir Vladimirovitsj was een dag eerder op het congres van de pro-Kremlinpartij Verenigd Rusland gevraagd om lijsttrekker van deze partij te worden voor de parlementsverkiezingen van 2 december. Tijdens die bijeenkomst zei hij ook na zijn aftreden als president in maart 2008 eventueel verder te willen gaan als premier. De hele wereld stond op zijn kop. Poetin die de macht het Kremlin uitdroeg en overhevelde naar het premierschap. De Verenigde Staten vreesden zelfs dat de democratische ontwikkeling in Rusland ernstig werd bedreigd. 

Toen Next belde was ik net in een Moskouse buitenwijk een dame van 87 jaar oud aan het interviewen over haar pensioen. Want om de pensioenen ‘gaat’ het in deze verkiezingscampagne. Poetin belooft bijna iedere keer als hij ergens een toespraak houdt ze te zullen verhogen. Hij deed het ook weer op het congres van Verenigd Rusland.

De dame, Aleksandra Aleksandrovna, vertelde me dat het verhogen van die pensioenen niets voorstelt omdat de prijzen ook steeds omhoog gaan. Zo wordt de melk begin oktober in prijs verdriedubbeld en is het brood een paar maanden geleden ook al duurder geworden. Voor een gepensioneerde die geen extra inkomsten heeft, bijvoorbeeld als oorlogsveteraan of invalide, is het leven in Rusland zwaar. Geld voor iets anders dan het dagelijks brood en wat melk en kaas hebben ze vaak niet. Gepensioneerde Moskovieten krijgen weliswaar nog een extra’tje van burgemeester Loezjkov, maar dat mag ook wel, want alles is hier vrij duur.

Aleksandra Aleksandrovna heeft gelukkig zo’n extra pensioen, maar meer dan 180 euro per maand heeft ze niet. Ze vertelde dan ook dat ze alleen dankzij de hulp van haar buren en vrienden het hoofd boven water kan houden. Ook verhuurt ze de slaapbank in haar 1-kamerwoning aan het kindermeisje van de buren, een 37jarige gescheiden vrouw.

Toen ik haar vroeg wat nu de beste periode uit haar lange leven was, zei Aleksandra Aleksandrovna: ,,De Stalintijd. We waren er toen zo zeker van dat hij onze leider was, dat hij ongelooflijk goed voor ons was. Want iedere lente gingen de prijzen in de winkels omlaag. We hadden het geloof dat alles steeds beter zou worden. En het was toen ook nog zo veilig op straat.” Van de terreur in de jaren dertig had ze niets gemerkt. ,,Toen het op het 20ste partijcongres in 1956 bekend werd gemaakt kon ik het eerst niet geloven. In mijn naaste omgeving is niemand opgepakt of vermoord.”

Aan het begin van Poetins presidentschap speelden die pensioenen ook een belangrijke rol. Ze werden onder Jeltsin nooit op tijd uitbetaald, zodat veel Russen soms geen cent hadden om brood en melk te kopen. Poetin kon zich meteen populair maken door ervoor te zorgen dat die pensioenen nu wel op tijd werden overgemaakt. Het zag er toen dan ook veelbelovend uit met de nieuwe president. Eindelijk een nieuwe, ongelooflijk goede leider!

Ik moest meteen denken aan het boek Poetin’s Russia van politicologe Lilia Sjevtsova. Het is uit 2005 en behandelt de periode van Poetins eerste dagen als president tot kort na zijn herverkiezing in 2004. Zij geeft hem op dat moment nog het voordeel van de twijfel en ziet hem als een moderne politicus die het beste met zijn land voorheeft. Wel twijfelt ze eraan of hij verder zal durven gaan met het doorvoeren van liberale hervormingen, omdat hij bang zou kunnen zijn om net als Gorbatsjov te worden afgezet. Poetin is, anders dan het lijkt, namelijk niet in zijn eentje de baas en moet voortdurend rekening houden met allerlei machtsgroeperingen in het Kremlin, zoals de hoge bureaucraten (de topambtenaren op de ministeries die voor de continuïteit zorgen) en de leden van zijn eigen politieke clan. Hij lijkt een beetje als een Romeinse keizer, de ieder moment door een groep ontevreden senatoren kan worden vermoord.

Ook schetst Sjevtsova een ander scenario: waarin Poetin de autocratische touwtjes voor een aantal jaren wat strakker aantrekt (zoals drie jaar na het verschijnen van haar boek inderdaad het geval is). Maar wel zegt ze daarbij dat Poetin intelligent genoeg is om te beseffen dat hij dit nooit lang kan volhouden, omdat de Russen aan een zekere mate van vrijheid zijn gewend en die vrijheid nooit zullen opgeven.

Gisteravond moest ik voor Next die scenario’s tegen elkaar afwegen. Maar ik vond het moeilijk omdat de moderne politicus Poetin de laatste jaren nergens te bekennen is. Ervoor in de plaats gekomen is een nieuwe tsaar, die zijn hielen permanent door zijn naaste adviseurs laat likken en die waarschijnlij nog maar een enkeling van en vertrouwt (de huidige premier Zoebkov bijvoorbeeld)

Door de sfeer op het congres van Verenigd Rusland werd ik bovendien ineens heel sceptisch. Want wat ik zag was een partijcongres van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, waar afgevaardigden ingestudeerde lesjes opdreunden en waar iedere spontaniteit afwezig leek. Ook was er persoonsverheerlijking toen een afgevaardigde zei dat heel Rusland gelukkig zou zijn als Poetin als president zou aanblijven. Het klonk een klein beetje als zo’n oude communistische strijdkreet uit het begin van de bolsjewistische regering, die op spandoeken was te lezen:  ‘Communisme - dat is Sovjetmacht + elektrificatie van het hele land’. Laat Poetin een paar weken geleden nu de Russen hebben beloofd dat tussen 2008 en 2010 alle scholen tot in de verste uithoeken van Rusland van computers en internetverbindingen zullen worden voorzien en je dan overal mobiel kunt bellen. ‘Poetin - dat is internet en mobiel bellen voor het hele land’.