Een paspoort als polis

Afspraken moeten worden nagekomen. Dit is het eerste criterium waaraan de verwikkelingen tussen de Staat en het ex-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali (VVD) over haar beveiliging getoetst moeten worden. Over de precieze inhoud van die afspraken moet minister Hirsch Ballin (justitie, CDA) de Kamer nog inlichten. Maar het politieke debat is al volop begonnen. Daarbij staat de vraag centraal hoe ver de zorgplicht voor de veiligheid van Nederlanders in het buitenland strekt, in het bijzonder voor ex-politici of opinieleiders.

Vooralsnog lijkt het erop dat de Staat bij Hirsi Ali’s verhuizing naar de Verenigde Staten een overgangsregeling van haar beveiliging heeft toegezegd. De beslissing van de Nederlandse overheid om die niet langer te financieren, zou het ex-Kamerlid ertoe hebben gebracht spoorslags naar Nederland te reizen. Het is onduidelijk of haar beveiliging in de VS onverwachts is weggevallen. Zo ja, dan zocht zij deze week dus voor de tweede keer bescherming in haar leven in Nederland. Behalve haar beveiliging is dan ook haar emigratie mislukt.

Een in Nederland beveiligde ex-politicus die zich permanent in het buitenland vestigt en daar een nieuwe werkgever dient, moet inderdaad door de Staat worden worden geholpen de verantwoordelijkheid voor de eigen beveiliging op zich te nemen. Het is immers ook een belang van de Staat dat eigen onderdanen elders niets overkomt, te meer als het oud-politici betreft.

Volkenrechtelijk komt het schaden van eigen onderdanen elders neer op het schaden van de staat die de hoeder is van de nationaliteit. Er is alleen geen volkenrechtelijke plicht voor staten om daar actief preventief op te treden, die de burger ook kan afdwingen. Sommige landen claimen het recht actief op te treden wel. Maar na de schending. Bijvoorbeeld met een bevrijdingsactie bij een gijzeling van een nationale onderdaan. Ook zijn er landen die strafvervolging instellen tegen buitenlanders die in het buitenland nationale onderdanen schaden. Nederland is echter terughoudend in het projecteren van zijn rechtsmacht in het buitenland.

Wel biedt Nederland bijstand aan Nederlanders die in moeilijkheden komen. Maar in beginsel is het paspoort voor de burger geen verzekeringspolis. Eigen verantwoordelijkheid staat voorop. Zelf instaan voor de gevolgen van eigen gedrag. Zelf risico’s afwegen. Wordt er een Nederlander elders gegijzeld of een Nederlands bedrijf genationaliseerd, dan reageert de Staat met politieke of juridische middelen – ná het feit.

Maar Hirsi Ali is als bedreigd oud-politicus een categorie apart. Van belang voor de reikwijdte van de zorgplicht van de overheid voor oud-politici is de vraag of het verblijf in het buitenland permanent bedoeld is. Eigen verantwoordelijkheid, of die van de buitenlandse werkgever, nemen dan met het verlopen van de tijd toe. Die verantwoordelijkheid geldt de organisatie en financiering van de beveiliging. De Staat blijft lang belanghebbende bij het wel en wee van een bedreigde voormalige volksvertegenwoordiger. Maar niet voor altijd. Een paspoort is geen blanco cheque.