‘De Rhône is een Frans Tsjernobyl’

De vervuiling van de Rhône groeit uit tot een milieuschandaal. Het eten van vis uit de rivier, van Lyon tot de Middellandse Zee, is ver-boden. Tachtig gemeenten langs de rivier eisen opheldering over de oorzaak. „PCB is overal.”

Het verbod op eten van Rhônevis blijft naar verwachting nog lang gelden. (Foto AFP) Vue des berges du Rhône, le 28 septembre 2007 à Lyon, alors que l'interdiction de consommer les poissons pêchés dans ce fleuve sont étendues à l'ensemble du bassin du fleuve, à ses affluents et au littoral méditerranéen, a indiqué ce jour la préfecture du Rhône, à cause de la présence de PCB, un polluant plus connu sous le nom de pyralène. Des prélèvements de sédiments sont en cours dans tout le bassin du Rhône, mais aussi dans la Saône, l'Isère et la Durance ainsi qu'en Camargue et sur la côte de Martigues (Bouches-du-Rhône) à Palavas (Hérault) dans la cadre d'une étude confiée à la Direction régionale de l'Environnement (Diren). AFP PHOTO JEAN-PHILIPPE KSIAZEK AFP

Mistroostig kijkt ex-visser Cédric Giroud (35) uit over het Grand Large bij Lyon. In de verte gaapt de opening naar de Rhône, waarmee het meer in open verbinding staat. Zijn zwarte bootje dobbert werkloos langs de kant.

Twee jaar geleden is het nu dat Giroud een test aanvroeg om aan te tonen dat de vissen die hier vandaan komen, kerngezond waren. Belachelijk vond hij het, toen, dat vissen tijdelijk voor consumptie verboden waren, omdat er vogels waren overleden aan voedselvergiftiging.

De testen toonden inderdaad geen verband aan. Maar ze brachten wel een verrassende uitslag: ‘zijn’ vissen uit de Rhône bevatten veel meer dan de toegestane waarde aan PCB’s, dioxinen die – bij langdurige regelmatige consumptie – kanker kunnen veroorzaken en vruchtbaarheid en groei kunnen belemmeren.

Het was het einde van zijn handel: 450 kilo brasem, meerval, barbeel, snoekbaars en snoek die hij wekelijks naar de markten in de voorsteden bracht voor een clientèle van visminnende migranten uit Azië en Afrika. Giroud: „Ik dacht dat PCB’s een probleem van de jaren tachtig waren.”

Nee dus. Deze zomer is de consumptie van alle vis uit de Rhône, van Lyon tot de Middellandse Zee, verboden. Experts verwachten dat het verbod nog tientallen jaren zal duren. Giroud komt nog steeds vaak bij zijn oude werkgebied – maar nu om te poseren als „laatste beroepsvisser in de Rhône”. Net als zijn veertien collega’s stroomafwaarts heeft hij zijn vak moeten opgeven. „Een van de grootste rivieren van Europa is giftig”, concludeert Giroud.

De Rhônevervuiling krijgt in de Franse publieke opinie geleidelijk de omvang van een milieuschandaal. Het WWF is een campagne gestart waarin de Rhône „een Frans Tsjernobyl” wordt genoemd. Tachtig burgemeesters van gemeenten langs de Rhône, van Lyon tot Arles, hebben een rechtszaak aangespannen om de oorzaak van de vervuiling te achterhalen.

Michel Forissier, de rechtse burgemeester van Meyzieu, voert die beweging aan. „Ik voel me verantwoordelijk voor de gezondheid van mijn inwoners”, legt de 64-jarige uit in zijn werkkamer in het stadhuis. „Maar ik wil met de rechtszaak vooral bereiken dat iedereen beseft dat een ingrijpende verandering in onze omgang met de natuur nodig is. De Rhône, dat is onze leefomgeving.”

De timing is – bij toeval – perfect: juist deze week is de regering een brede maatschappelijke discussie gestart over de omgang met het milieu (zie inzet). Maar het PCB-probleem laat zien dat het in Frankrijk niet alleen schort aan ecologisch besef, maar ook aan een goede organisatie, vindt Alain Chabrolle. Hij is vicevoorzitter van de FRAPNA, de natuurfederatie in de regio Rhône-Alpes, en waterspecialist van de grootste Franse natuurbeschermingsorganisatie FNE.

Chabrolle is al 25 jaar in de weer voor een schonere Rhône. In zijn ruime FRAPNA-kantoor in Villeurbanne, bij Lyon, hangt het vol posters over reddingsplannen voor de ‘Rhône, levende rivier’. Chabrolle zegt al jaren dat de bodemvervuiling in de rivier onderschat wordt.

Tot in de jaren zeventig was de Rhône een afvoerkanaal voor zware industrie. PCB’s werden ook begin jaren tachtig in Frankrijk nog geproduceerd voor elektrische, chemische en industriële toepassingen – pas in 1987 kwam er een Europees verbod. Dat leek in de jaren negentig te leiden tot een aanzienlijke afname van PCB’s in de Rhône. Resultaat, zegt Chabrolle: controles op dumping werden sporadisch, metingen onregelmatig, het onderwerp verdween van de agenda. „We hebben nog steeds geen cultuur van preventie, we lopen achter de feiten aan.”

Het probleem van de vervuiling is niet alleen Frans. In veel Europese rivieren worden nog sporen aangetroffen – in Nederland oordeelde de Voedsel- en Warenautoriteit in maart nog dat regelmatige consumptie van wilde paling uit zoet water een risico met zich meebrengt .

Maar de visban gaat nergens zo ver als in de Rhône. Is er paniek? Alain Chabrolle kijkt moeilijk. Het gezondheidsrisico is erkend, zegt hij. Maar bijvoorbeeld de vergelijking tussen de Rhône en Tsjernobyl die het Wereldnatuurfonds maakt, vindt hij maar niets. „Een shockterm voor Parijzenaars”, vindt hij. „Er zijn hier geen doden gevallen.” Bovendien: de laatste jaren ging het juist beter met de Rhône. Plannen om de visstand te verbeteren, de doorstroming te bevorderen en de natuur meer ruimte te geven hadden effect.

Het probleem is dat de vervuiling nog altijd doorgaat, zegt Savéria Lemière van Séché-Trédi in Saint-Vulbas, een van de twee fabrieken die door de staat zijn aangewezen om PCB’s te verwerken. „PCB is overal, niet alleen in de Rhône. Een stad als Lyon loost kilo’s per jaar via zuiveringsinstallaties. Gerecycleerd wc-papier? Teveel PCB’s.”

De firma Trédi staat onder druk omdat het bedrijf langs de Rhône staat, net ten noorden van de aangetaste zone. Ten onrechte, zegt Trédi. Het bedrijf loost minder dan 0,01 gram PCB per dag, en streeft naar nul. Niets vergeleken met ‘oude’ vervuiling die stroomopwaarts opgehoopt is in sedimenten achter barrières in de Rhône. En niets vergeleken met de steeds grotere hoeveelheden PCB die het bedrijf elimineert. „We ruimen de erfenis op van een samenleving die tot de jaren zeventig maar aanrommelde”, zegt Lemière.

Burgemeester Forissier: „Toen ik opgroeide kon je heerlijk op de Rhône roeien. Nu vraag je je af waarom de rivier nu eens rood is, dan weer groen, bruin of blauw. Dat doet pijn.”