De totalitaire staat dankt de verlichtingsadepten

Arnon Grunberg las geboeid De verhalen (A–P & vG, € 27,50) van de in 1990 overleden Frans Kellendonk. Volgens Kellendonk loopt er een lijn van de verlichtingsadepten naar terreur: ‘„De oude banden werden verbroken, met het gevolg dat de mensen machteloze eenlingen werden: rijp, niet voor de vrijheid, maar voor de totalitaire staat”, staat er. En een paar regels verderop: ‘Je praat om je eigen visie bij te slijpen. Doordat die visie bij de verlichtingsadepten volledig ontbreekt is een gesprek uitgesloten.’ Daar kunnen de verlichtingsadepten het mee doen, en om aan alle twijfel een eind te maken, schrijft Kellendonk: „De totalitaire staat is een rechtstreekse consequentie van de verlichtingsdenkbeelden.”

Het lijkt wel alsof Kellendonk iets persoonlijks heeft af te rekenen, zo fel is hij. Hij ontkent niet dat die verlichtingsideologie ook positieve veranderingen teweeg heeft gebracht. Maar de verlichting die zowel „tot de knechting als de verheffing van de arbeider” heeft geleid, is niet te vertrouwen. Als het misgaat met meer dan de helft van de producten, dient de machine maar niet meer in gebruik te worden genomen. En dan zit je met de restanten, die machteloze eenlingen zonder visie, die Kellendonk overal ontwaart waar de kerk zich terugtrok.’