De eeuwige tsaar

De uit 1993 daterende grondwet van Rusland beperkt het aantal onafgebroken ambtstermijnen van de president tot tweemaal vier jaar. Vladimir Poetin, in 2000 gekozen en in 2004 herkozen, zou in 2008 dus moeten plaatsmaken. Maar dat is voor hem ondenkbaar. De politieke én economische belangen zijn te groot. Bovendien voelt Poetin zich thuis in zijn rol als autocraat en is hij te jong – hij wordt zondag 55 jaar – om met vervroegd pensioen te gaan.

De varianten om aan de macht te blijven, zijn onuitputtelijk. Doordat er in Rusland amper beproefde staatsrechtelijke tradities zijn, kunnen creatieve geesten hun gang gaan.

Met de plotselinge benoeming van Viktor Zoebkov tot premier liet Poetin zich drie weken geleden voor het eerst helder in de kaart kijken. Minstens twee varianten waren denkbaar. Eén: de nieuwe premier zou worden klaargestoomd als interim-president. In die variant kan Poetin zelf even gaan ‘cashen’, bijvoorbeeld bij staatsgasbedrijf Gazprom, om na deze pauze als staatshoofd in een eerste termijn terug te keren. Twee: de benoeming van Zoebkov kon de voorbode van een andere manoeuvre zijn.

Sinds gisteren weten we meer. Op een congres van de staatspartij Verenigd Rusland heeft Poetin geopperd dat hij zijn macht behoudt door premier te worden, een constructie waarover al werd gespeculeerd. Hij zal de partij aanvoeren bij de parlementsverkiezingen van 2 december. Samen met een quasi-oppositionele partij is er dan in de Doema een tweederde meerderheid voor een grondwetswijziging die de macht van de president beperkt ten gunste van de premier, zodat premier Poetin als premier de eerste man blijft.

Het lijkt een logisch scenario. Na acht jaar onbetwiste macht is de persoon Poetin belangrijker geworden dan de functie. Rondom hem groeperen zich de financiële, economische en politieke belangen. Die belangen laten zich eerder in miljarden euro’s berekenen dan in miljoenen.

Maar Poetin neemt met deze truc wel een groot risico. Hij doorbreekt allereerst een eeuwenoude traditie. In Rusland resideert de machthebber van oudsher in het Kremlin, of die nu tsaar heet of secretaris-generaal dan wel president. De premier was nooit veel meer dan een veredelde dienstbode en de zondebok voor het falen van anderen. De patroon in het Kremlin kon zo boven de politiek blijven zweven. Al het goede was zijn verdienste, al het slechte was aan anderen te wijten. Door af te dalen naar de uitvoerende politiek, berooft Poetin de staatsmacht van zijn onaantastbaarheid.

Dat Poetin deze politieke culturele revolutie aandurft, bewijst hoe sterk hij zich maatschappelijk waant en hoe groot de belangen zijn geworden die hij verdedigt.

De Russische burgers zullen deze chicane komend half jaar vermoedelijk ook honoreren. Na acht jaar ‘geleide democratie’ en ‘dictatuur van de wet’ is elk alternatief effectief gesmoord. Maar op iets langere termijn zet Poetin met zijn ambitie om tot in lengte van dagen te regeren de stabiliteit van Rusland juist op het spel. Er komt een moment dat de nieuwe middenklasse niet alleen rijker wil worden, maar ook vrijer wil zijn. Dat moment zou zich in 2012 wel eens kunnen aandienen. Als er tegen die tijd onvrede loskomt, zou die wel eens explosiever kunnen zijn dan de huidige rust in Rusland doet vermoeden.