‘Zoon van een dappere natie’

Het belang van Piet Hein, Karel Doorman en Willem de Zwijger is evident. Talloze Nederlanders haalden de geschiedenisboekjes niet. In dit zeventiende deel van een anti-canon Cornelis Plokhooy.

Sommige episodes uit het leven van Cornelis Plokhooy (1877-1964) lezen als een spannend jongensverhaal. Letterlijk zelfs, want in 1901 verscheen een boek van zijn hand over de avonturen die hij beleefde tijdens de eerste maanden van de Tweede Boerenoorlog (1899-1902), dat hij Met den Mauser doopte, een verwijzing naar zijn trouwe schietijzer.

Plokhooy was een van de honderden emigranten uit Nederland die zich aansloten bij de troepen van Transvaal om te vechten tegen de Britten die de onafhankelijkheid van dit staatje, en die van de zusterrepubliek Oranje Vrijstaat, bedreigden. Destijds werden deze mensen geroemd als ware patriotten, die bereid waren het ultieme offer te brengen tot glorie van zowel hun nieuwe als oude vaderland.

Deze gevoelens ontstonden toen het Nederlandse publiek in de ban raakte van de Zuid-Afrikaanse kwestie nadat de Transvalers de Britten versloegen tijdens de Eerste Boerenoorlog (1880-1881). Vol geestdrift werden de ‘Stamverwanten’ in Zuid-Afrika bejubeld als helden die nieuw elan zouden brengen voor het ‘Oude Holland’ en er werden vele plannen gesmeed om door handel en emigratie de banden met de Boeren aan te halen opdat het ‘Hollandsche element’ in Zuid-Afrika tot bloei zou komen.

In praktijk kwam er weinig terecht van deze verheven idealen. Tussen 1880 en 1899 vertrokken er niet meer dan 6.500 Nederlanders naar Zuid-Afrika, voornamelijk naar Transvaal. Bovendien zaten niet alle Boeren te wachten op de ‘parmantige’ en bemoeizuchtige Hollanders. Toch wisten Nederlanders hun stempel te drukken op de republiek, en bekleedden invloedrijke posten in de bureaucratie, spoorwegen en onderwijs.

Plokhooy was een begeesterd leraar die naar Transvaal trok in 1897. In tegenstelling tot veel mede-emigranten kon hij het goed vinden met zijn nieuwe landgenoten en de sympathie voor de Boerenzaak heeft hij zijn hele leven behouden.

Dus toen het duidelijk werd dat er weer oorlog zou uitbreken tussen de Boeren en de Britten, aarzelde hij geen moment en sloot zich aan bij het nieuw opgerichte Hollander Corps, een regiment van Nederlandse vrijwilligers dat ongeveer 450 man telde.

Aangezien de Boerenleiders twijfelden aan de militaire kwaliteiten van de Hollanders, werden de meesten gebruikt voor garnizoensdienst en slechts een derde mocht vechten aan het front. Plokhooy maakte deel uit van deze groep uitverkorenen, die vol vertrouwen de grens met de Britse kolonie Natal overtrok op 11 oktober 1899. Amper tien dagen later kreeg het Hollander Corps zijn vuurdoop bij het spoorwegstation van Elandslaagte.

Het maakte daar deel uit van een Boerenmacht van 800 man die tegenover een Brits leger van 7.000 man met 20 stukken artillerie stond.

De Boeren, die een ‘hit-and-run’-tactiek hanteerden, trokken zich slinks terug toen de Britten hun opmars begonnen na een heftig bombardement. Maar de Nederlanders hielden stand. Plokhooy, die vanwege zijn ‘kanonnenkoorts’ weggedoken zat achter een steen, praatte zichzelf moed in. In zijn boek herinnerde hij het zich als volgt: „Je bent Hollander; een zoon van eene dappere natie – houd de eer van Holland hoog!”

Nadat hij enkelen van zijn strijdmakkers had zien vallen, sloeg de angst van Plokhooy om in wilde furie en pakte hij zijn geweer op. „Wij waren machines geworden! Schietmachines, waarvan er zoo nu en dan een neerviel.” Door deze standvastigheid werden de Hollanders omsingeld en er volgde een wilde vlucht. Plokhooy wist te ontkomen, terwijl hem de kogels om de oren vlogen. Veel van zijn maten waren niet zo gelukkig en de helft van het Nederlandse regiment werd buiten gevecht gesteld.

Na de desastreuze slag bij Elandslaagte werd het gedecimeerde Hollander Corps meteen ontbonden. Plokhooy sloot zich aan bij een ander Boerencommando en vocht totdat hij in juni 1900 gevangen werd genomen door de Britten en uitgezet werd naar Nederland. Daar maakte hij propaganda voor de Boeren door lezingen te geven en een boek te schijven over zijn avonturen.

Ook heeft hij nog twee mislukte missies ondernomen als koerier om geheime berichten over te brengen naar het oorlogsgebied in Zuid-Afrika.

Zo toonde Plokhooy zich, ondanks alle tegenslag, een trouw strijder voor het ideaal van ‘Stamverwantschap’.