Bewogen koper: keerpunt in het kijken

Geen kwaad woord over Blind kind uit 1963, de film van Johan van der Keuken die wél in de canon is opgenomen. Maar het, naar mijn smaak, absolute meesterwerk van de in 2001 overleden Van der Keuken, dat een plaats had verdiend in de canon, blijft toch Bewogen koper, uit 1993.

Van der Keuken was een filmer van ideeën, meer dan van verhalen. Hij zou dat in 1996 nogmaals bewijzen in Amsterdam, Global Village, een drie uur durende schets over de hoofdstad van Nederland en allerlei andere plekken op de wereld.

Amsterdam.. is een grote en belangrijke film, maar Bewogen Koper is nog beter, en knapper. Al was het maar vanwege de originaliteit van de idee. De film is gebaseerd op werk van de cultureel antropoloog Rob Boonzajer Flaes: een essentiële omslag in elke cultuur, en een markeerpunt van vooruitgang, is de komst van koperen blaasinstrumenten ter vervanging van houtblaasgerei.

Van der Keuken onderzoekt deze stelling in Nepal, Suriname en Ghana en aan het eind ben je volstrekt overtuigd: het keerpunt in de geschiedenis der mensheid is de komst van het blaasinstrument.

Maar vooral bijzonder is de manier waarop Van der Keuken dat doet. Bewogen koper bevat interviews, en af en toe zelfs een door de filmmaker zelf met zijn lijzige stem voorgelezen verklarende tekst. Maar het is toch vooral het beeld dat je overtuigt. Van der Keuken was een cameraman zonder weerga die in elke situatie, draaiend vanaf zijn schouder, in vaak langere sequenties precies weet te kiezen wat je aandacht vasthoudt en een onverwacht, en dus verhelderend licht werpt op de situatie. Zoals dat beeld uit Suriname: muzikanten die niet voor een gehoor, maar de jungle in staan te toeteren.

Voor mij is Bewogen Koper, als geen andere, een film die laat zien wat het medium cinema vermag – mits ter hand gesteld van een geniale filmmaker. En in die zin is er een leven vóór en na het zien van Bewogen koper.

Bewogen koper. Regie Johan van der Keuken. Uitgebracht in dvd-box door Total Entertainment.

    • Raymond van den Boogaard