Doe je ding

Toen ik op de middelbare school zat – midden jaren zeventig – was het in de mode om Nederlandse uitdrukkingen letterlijk in het Frans of Engels te vertalen. Dat leverde nepbuitenlands op als allez votre corridor (‘ga uw gang’), go your gang (idem), make it a little (‘maak het een beetje’) en let but (‘laat maar’).

Het was melig maar we hadden er veel plezier in. Het was ook een test van je – doorgaans vers verworven – kennis van een vreemde taal. Je moest er even over nadenken, de woorden zo letterlijk mogelijk terugvertalen naar het Nederlands, tot je het licht zag. Inmiddels is er iets anders aan de hand. Zoals bekend zijn er op televisie ongelooflijk veel Engelstalige series en films te zien. Die worden niet nagesynchroniseerd, zoals in veel andere Europese landen, maar ondertiteld. Gevolg: van jongs af aan worden kinderen ondergedompeld in het Brits en Amerikaans Engels. Onze kennis van die taal is zo goed geworden dat er een nieuw soort taalgrapje is ontstaan, namelijk de translatie.

Het woord translatie is een vondst van Rik Schutz, die onlangs een leuk en interessant boekje heeft samengesteld waarin hij een paar honderd van die woorden en uitdrukkingen bij elkaar heeft gezet. Het heet Brekend Nieuws, kost €12,50 en is verschenen bij BnM uitgevers.

Translaties, aldus Schutz, zijn „opzettelijk letterlijk vertaalde Engelse woorden en uitdrukkingen die worden gebruikt door mensen die vermoeden dat hun gesprekspartner of lezer het Engels erin herkent, en begrijpt, en dat leuk vindt. Het Nederlands dat daardoor ontstaat is (aanvankelijk) opvallend on-Nederlands.”

Korter samengevat – en ook die definitie komt van Schutz – het zijn „vertalingen met een knipoog”.

Voorbeelden zijn: als de poep de ventilator raakt (alleen leuk als je de uitdrukking when the shit hits the fan kent); kruiscontrole (voor cruise control, ‘snelheidsbegrenzer’) en een pijn in de nek (a pain in the neck, een vervelend persoon).

Veel van dit soort vertalingen zijn natuurlijk net zo melig als de allez votre corridor-grapjes van indertijd. Ik vermoed dat ze vanzelf weer zullen verdwijnen, als de rage – die nu al een kleine tien jaar woedt, maar die door Rik Schutz voor het eerst goed in kaart is gebracht – weer voorbij is. Maar anders dan die oude vertaalgrapjes zullen sommige translaties een eigen leven gaan leiden, zoals ook Schutz signaleert.

Een voorbeeld is de titel van zijn boekje, Brekend Nieuws. In mijn herinnering maakten veel Nederlanders voor het eerst kennis met de uitdrukking ‘Breaking News’ aan het begin van de jaren negentig, toen zij massaal naar CNN gingen kijken om het nieuws over de Eerste Golfoorlog te volgen. Bij CNN was er doorlopend Breaking News.

Aanvankelijk zullen we de vertaling Brekend Nieuws melig hebben gevonden, net zoals doodlijn voor deadline. Maar als je het maar vaak genoeg hoort of leest, dan begint zo’n translatie in te slijten, en nu hebben verschillende kranten en tijdschriften al een serieuze rubriek Brekend Nieuws. We zien al bijna niet meer hoe vreemd ‘brekend’ in deze combinatie is.

Een ander voorbeeld: doe je ding of je (eigen) ding doen. Aanvankelijk werd dit als een schertsende vertaling gevoeld, maar inmiddels is deze modieuze uitdrukking tot het Standaardnederlands gaan behoren. De knipoog is voor velen uit beeld verdwenen, zeg maar, disverschenen. Je (eigen) ding doen, en vooral: veel ruimte nemen om je eigen ding onbelemmerd te kunnen doen – hiermee hebben we een translatie te pakken die het credo van onze tijd zou kunnen zijn.

Ewoud Sanders

Reacties via: www.nrc.nl/woordhoek