Tante Pos telt de passen van haar bode

Deze week werd de ‘participatietop’ gehouden: de wereld van de arbeid is in beweging. De traditi-onele postbode is ook al verdwenen. „Collec-tieve, gedwongen ontslagen zijn sowieso onvermijdelijk.”

Diana van der Veen (39) uit Zuidhorn is vier jaar geleden postbezorger geworden bij Selekt Mail. Op maandagmiddag, als haar zoontjes van negen en twaalf jaar op school zijn, worden de gele kratten met bedrijfspost aan de voordeur afgeleverd. ’s Avonds, als de kinderen liggen te slapen, sorteert ze de post aan de keukentafel. De volgende dag, als de kinderen naar school zijn, brengt ze de post rond, op de fiets. Vaak krijgt ze het niet in één dag af en dan gaat ze de volgende dag nog een keer. Dat mag, want Selekt Mail heeft twee bezorgdagen. Vóór woensdagavond negen uur moet alles bezorgd zijn. Dan meldt ze zich af via internet.

Willie van Beek (57) uit Diepenveen werkt al 37 jaar als postbode. Hij begon ooit bij het staatsbedrijf PTT. Dat werd in 1989 verzelfstandigd, het ging TPG Post heten en vervolgens TNT. ’s Ochtends haalt Van Beek de post op in Deventer. Brieven en kaarten zijn al door een machine gesorteerd, poststukken met een afwijkend formaat moet hij er nog tussen voegen. Daar is hij een paar uur mee bezig. Daarna rijdt hij in een bedrijfsauto terug naar zijn woonplaats, waar hij een vaste bestelroute heeft, langs de boerderijen. Om een uur of vier ’s middags is hij klaar.

De postbode oude stijl verdwijnt. Net als de baan voor het leven, die het ambt van postbode altijd was. Bij TNT Post werken nog zo’n 20.000 postbodes, op een totaal personeelsbestand van 54.000. Deze postbodes, vaak kostwinners, hebben concurrentie gekregen van huisvrouwen, studenten en gepensioneerden die het werk als bijbaantje doen.

In de politiek gaat het nu over flexibilisering van de arbeidsmarkt. Vorige week lekte een plan uit van de regeringspartijen om de ontslagbescherming te versoepelen. Deze week praatte het kabinet op de ‘participatietop’ met werkgevers en vakbeweging over het ontslagrecht, maar er werd geen besluit genomen. Omdat de sociale partners het onderling niet eens werden, komt het kabinet nu met een eigen plan.

Minister Donner (Sociale Zaken, CDA) zei een paar maanden geleden op een symposium over het ontslagrecht al: „Het is steeds meer een illusie dat er banen voor het leven zijn.” En: „Je zou het ook niet moeten willen; een levenlang hetzelfde doen in een wereld die steeds sneller verandert.”

Linkse politici zoals Wouter Bos (PvdA), minister van Financiën, denken daar niet anders over. Bos zei vorig voorjaar in een interview dat „oude zekerheden” steeds meer iets van vroeger zijn. Hij vindt het de taak van de politiek om burgers te motiveren mee te doen aan een „mentaliteitsverandering”. „Dat ze geen baan voor het leven meer hebben, bijvoorbeeld.”

Diana van der Veen denkt niet dat ze haar hele leven voor Selekt Mail zal blijven werken. Voordat ze postbezorger werd, werkte ze niet, maar zorgde ze voor haar kinderen en voor het huishouden. Twaalf jaar geleden was ze verkoopster in een winkel voor huishoudelijke artikelen; toen haar oudste zoon werd geboren, nam ze ontslag. Over een paar jaar wil ze misschien wel weer een vaste baan. Maar voorlopig vindt ze de flexibele werktijden van Selekt Mail perfect. „Zo kan ik thuis zijn als de kinderen uit school komen.”

Willie van Beek werd 37 jaar geleden postbode omdat de baan hem ‘vastigheid’ bood en hij een gezin wilde stichten. Hij was liever boer geworden, maar er was in de familie geen boerderij om over te nemen. Tot hij in militaire dienst moest, probeerde hij nog wat andere beroepen uit, zoals slager en houder van een depot voor bestrijdingsmiddelen. Maar bij terugkeer uit het leger moest hij echt een keuze maken, want hij had een verloofde. Zijn broer, die bij de PTT werkte, raadde hem aan ook postbode te worden. Eigenlijk leek het Willie saai werk, maar het vooruitzicht van een vaste baan trok hem wel. Niet lang nadat hij in dienst was gekomen, kocht hij een huis en werd zijn eerste kind geboren.

Willie van Beek is het prototype van de postbode. Hij is blank, kostwinner, ouder dan 45 jaar en al dertig jaar in dienst van ‘de post’. Hij heeft voor zijn werk nooit hoeven verhuizen. De ‘oude zekerheden’ waarover Wouter Bos het had, zijn het fundament onder zijn bestaan. Bedreigd door ‘een wereld die steeds sneller verandert’.

Het werk van de postbodes is de afgelopen jaren al volledig veranderd. In de jaren zeventig was Willie van Beek „een soort rijdend postkantoor”. Hij bracht niet alleen post rond, toen nog op een brommer, maar betaalde ook de AOW uit. „Vaak kreeg ik de helft van het geld meteen weer terug, omdat mensen ook stortingen en overschrijvingen bij ons deden.”

Hij had veel persoonlijk contact met zijn klanten. Bij de boeren in Diepenveen was hij een welkome gast, omdat hij niet alleen post meebracht, maar ook nieuwtjes. „Als ik het erf op kwam, stond er al een glaasje jenever klaar”, zegt hij. „Tussen de middag werd ik vaak uitgenodigd om mee te eten.”

Daar heeft hij nu geen tijd meer voor. Nog steeds wordt hij overal hartelijk gegroet en als hij bekenden tegenkomt, maakt hij even een praatje. Maar nergens blijft hij langer dan een paar minuten.

Het werk is minder afwisselend dan voorheen. De AOW betalen de postbodes allang niet meer uit en geld overmaken doen de boeren nu via internet. De groene brievenbussen aan het begin van het erf of de oprijlaan maken dat hij vaak niet eens meer aan de voordeur komt. Hij vindt het jammer. „Sinds een tijdje bezorgen wij ook geen pakjes meer. Dat doet een aparte pakketservice.”

TNT heeft de postbodes de afgelopen jaren geleidelijk aan vervangen door postbezorgers. Dit zijn er nu achtduizend. Het verschil is, legt Willie van Beek uit, dat postbezorgers zelf geen post selecteren. Dat doen de postbodes voor hen. Ze mogen ook geen ‘moeilijke’ post bezorgen, zoals aangetekende stukken. De postbezorgers zijn goedkoper, omdat ze niet fulltime in dienst zijn en een lager uurloon krijgen.

Nieuwe postbedrijven zoals Selekt Mail en Sandd hebben helemaal geen postbodes in dienst. Zij werken alleen nog maar met postbezorgers, en die krijgen geen uurloon maar stukloon.

Alles ten gevolge van een wereld die snel verandert.

Diana van der Veen bezorgt tussen de twee- en vijfhonderd poststukken per week. Selekt Mail betaalt per poststuk 7,5 tot 15 cent, afhankelijk van het gewicht. Als ze op één adres meer post bezorgt, krijgt ze voor de extra stukken vier cent.

De PvdA en de SP vinden dat het postpersoneel beter beschermd moet worden. Bij de behandeling van de nieuwe Postwet zeiden Kamerleden van die partijen dat de postbezorgers van Sandd en Selekt Mail slechte arbeidsvoorwaarden hebben. Ze verdienen minder dan het minimumloon, zei de PvdA’er Crone. Dat is slecht voor de postbezorgers zelf en het is oneerlijke concurrentie voor de postbodes van TNT, vinden PvdA en SP.

Diana van der Veen kan niet precies zeggen hoeveel ze per uur verdient. Ze houdt nooit bij hoe lang ze doet over het rondbrengen van de post. Per maand verdient ze honderd tot honderdvijftig euro, en daar is ze tevreden mee. „Mijn man is kostwinner en wat ik verdien gaat in een spaarpotje voor de vakanties.”

Willie van Beek is in vaste dienst bij TNT. Hij zit in loonschaal 3 van de CAO. Omdat hij al zo lang in dienst is, heeft hij jaren geleden het maximumsalaris van zijn loonschaal bereikt. Dat is bruto 1.983,99 euro per maand, exclusief toeslagen.

Bij TNT bestaan plannen om alle postbodes in schaal 2 te plaatsen. Nieuwe postbodes, die na 1996 in dienst kwamen, zitten daar nu al in. Het zou Willie van Beek zo’n 200 euro per maand kosten.

Paul van Pelt (22), student, zit in schaal 2. Hij is sinds zijn zestiende ‘zaterdagpostbode’ in Den Haag. Hij doet hetzelfde werk als de doordeweekse postbodes, maar alleen op zaterdag. Een enkele keer werkt hij doordeweeks, als er een postbode ziek is, „maar niet te vaak, want na drie dagen post rondbrengen heb ik het wel gehad.”

Het rondbrengen van de post is voor hem vooral een aantrekkelijk manier om een zakcentje te verdienen. „Buiten zijn, je eigen tijd indelen – als bijbaan is het perfect. Maar als voltijdbaan lijkt het me niets. Het is best zwaar werk.”

TNT wil de komende jaren driehonderd miljoen euro bezuinigen. E-mail en toenemende concurrentie op de gedeeltelijk vrijgegeven postmarkt hebben de klandizie van het vroegere staatsbedrijf doen afnemen. Het bedrijf heeft nu nog ruim 80 procent van de postmarkt in handen. Maar Selekt Mail, Sandd en een paar kleinere postbedrijfjes winnen terrein. De verwachting is dat die trend volgend jaar doorzet, omdat TNT dan het monopolie op persoonlijke post tot 50 gram, zoals brieven en bankafschriften, verliest.

Diana van der Veen brengt nu nog alleen bedrijfspost rond, voornamelijk reclame, catalogi en tijdschriften. Grote bedrijven als Wehkamp, Dell en Neckermann zijn klant bij Selekt Mail.

Ze bezorgt de post in Zuidhorn niet in een jas van Selekt Mail. Ze moet zo’n jas zelf betalen, Selekt Mail geeft postbezorgers alleen een shirt: geel met zwarte letters. Maar zo’n jas zou ze ook niet willen dragen – uit angst dat ze wordt herkend door postbodes van TNT. „Ik kwam een keer een postbode van TNT tegen die zei: het liefst steek ik een stok tussen je spaken.”

Voor het bezoek heeft ze het gele Selekt-shirt aangetrokken. Onderweg fietst ze een postbode tegemoet in het oranje met zwarte tenue van TNT. Hij kijkt haar zwijgend in de ogen. Zij groet, en dan groet hij toch terug. „Zag je die blik?”, vraagt ze. „Vaak groeten ze helemaal niet. Met de bezorgster van Sandd heb ik wel leuk contact.”

Willie van Beek krijgt een tenue van zijn baas. Maar het past hem niet goed. Hij sjort, telkens als hij uit de auto moet, geïrriteerd aan de riem van zijn broek. Die zakt af, en hij is veel te dun in de winter, moppert hij. „Vroeger hadden de postbodes een grijs uniform. Je ziet het nog wel eens op televisie. Daarna werd het blauw, toen rood, en nu is het oranje.”

Onderzoeksbureau vindt bezuinigingen nog niet drastisch genoeg

Van Beek is moe van alle veranderingen bij de post, vertelt hij. Het werk vindt hij nog steeds leuk, vooral omdat hij een prachtige route rijdt door de natuur. Maar hij heeft genoeg van alle reorganisaties en alle nieuwe ideeën over hoe het werk nog efficiënter kan. Zo registreert een computer in zijn auto zijn rijgedrag. Regelmatig zegt zijn baas dat hij te woest rijdt, te veel gas geeft. „Dat komt doordat ik over hobbelige bosweggetjes moet en soms kom vast te zitten in een modderpoel. Weet zo’n computer veel.”

Werken bij ‘tante Pos’ betekende vroeger een baan voor het leven. Wie in dienst kwam bij het staatsbedrijf, was verzekerd van een vaste baan en een goed pensioen. Maar die zekerheden zijn er niet meer. TNT wil de komende tweeënhalf jaar zeker 6.600 banen schrappen en de arbeidsvoorwaarden drastisch versoberen. De bezuinigingen zijn nodig, zegt de directie, om het dalende postvolume te compenseren. De vakbonden wijzen erop dat het bedrijf vorig jaar nog 675 miljoen euro winst maakte, maar volgens een onafhankelijk onderzoeksbureau zijn de bezuinigingen met het oog op de toekomst nog niet drastisch genoeg.

De Bond Van Post Personeel (BVPP) organiseert op een woensdagavond in mei een informatieavond over de bezuinigingsplannen van TNT. In een zaaltje nabij winkelcentrum Zuidplein in Rotterdam zitten een stuk of 150 postbodes bij elkaar. Vicevoorzitter Toon van Dun heeft een Powerpoint-presentatie voorbereid. Bij elke bezuinigingsmaatregel die hij noemt, worden de postbodes bozer. Nog minder geld? De directie moet zelf maar wat inleveren, klinkt het uit de zaal. „De directeur van TNT verdient in één dag evenveel als wij in één maand.” Het is een onderschatting: topman Peter Bakker ontving vorig jaar twee miljoen euro inclusief een bonus van acht à negen ton. Per uur, zo hebben met ontslag bedreigde TNT’ers inmiddels uitgerekend, verdient hij 1.300 euro.

TNT heeft gezegd dat er nog meer arbeidsplaatsen verloren gaan als de bonden niet instemmen met de plannen. „Dan worden het volgens de directie geen 6.600 maar 11.000 ontslagen”, zegt Van Dun. „Collectieve, gedwongen ontslagen zijn sowieso onvermijdelijk.” Er valt een stilte.

Van Dun stelt voor publieksvriendelijke acties te organiseren. „Anders keert de publieke opinie zich ook nog tegen ons.” Gratis post bezorgen, oppert hij. De zaal voelt meer voor staken. „Als we hiermee akkoord gaan, hebben we nog steeds geen baangarantie”, roept een aanwezige. „Dan ligt bij de volgende ronde de rest van ons eruit.” Van Dun concludeert dat de plannen van TNT voor het personeel „onbespreekbaar” zijn. „Oké, de boodschap is duidelijk. Dan maar de bietenbrug op.”

De postbodes zijn boos. Boos op TNT en boos op hun nieuwe concurrenten. Ze zijn bang hun baan kwijt te raken. Daarom ook willen de meesten niet met journalisten praten. Sorry, zeggen ze. Mijn manager heeft gewaarschuwd dat het niet zo’n goed idee is om met de pers te praten. „De meesten hebben een gezin te onderhouden”, legt vakbondsman Van Dun uit.

TNT wil zelf ook geen commentaar geven. „Wij hebben er geen belang bij om nu met de media te praten”, zegt een woordvoerder aan de telefoon. „We zitten middenin de onderhandelingen met de vakbonden.” Deze week werden wel al afspraken gemaakt over een regeling voor vrijwillig vertrek. Vrijwillige vertrekkers krijgen per dienstjaar één maandsalaris mee, met maxima van zestien en tweeëntwintig maanden, afhankelijk van de leeftijd. Willie van Beek is niet zo heel bang om zijn baan te verliezen. „Mijn vrouw maakt zich er meer zorgen over dan ik”, zegt hij. Hij doet medezeggenschaps- en vakbondswerk en weet dat er met TNT onderhandeld wordt. „Als ze me aanbieden om te stoppen met werken tegen 80 procent van mijn salaris, zeg ik ja.” Hij wil niet meedoen aan de vrijwillige vertrekregeling. In principe moet hij nog werken tot begin 2011, het laatste jaar slechts de helft van de tijd, voor negentig procent van zijn salaris.

Maar als hij toch wordt ontslagen? „Tja”, zegt hij, „mijn vakkennis van het slagersvak is verouderd. En ik doe dat werk ook liever niet meer. Ik vrees dat ik dan toch een uitkering moet aanvragen.”

André Bok (57) werd in 1974 postbode toen hij als loodgieter in Rotterdam niet meer genoeg werk had. „Ik had mijn vrouw beloofd dat ik de eerste de beste baan zou aanpakken, en dat was dit”, zegt hij. „Een vaste baan bij een staatsbedrijf, beter kon haast niet.”

André Bok heeft geen spijt van zijn beroepskeuze. Hij had in de beginjaren ‘veel bof’, extra vrije tijd doordat hij snel klaar was met zijn werk. Die uren bracht hij door als scheidsrechter bij het amateurvoetbal en in zijn volkstuin. „Het vorige huisje dat ik daar had, heb ik helemaal gebouwd in die extra vrije tijd”, zegt hij. Hij stak zoveel tijd in de volkstuin dat hij nu voorzitter is van de vereniging.

Maar de tijdsnormen waarbinnen de post bezorgd moest worden, werden telkens aangescherpt. De afdeling formatie stuurde iemand mee met een meetwieltje, dat elke stap noteert. „Ze verwachten nu dat postbodes machines zijn”, zegt hij. „De managers denken alleen maar aan hun taakstellingen en budgetten.”

Toch heeft hij nog steeds een „echt posthart”, zegt hij. Hij ziet met lede ogen aan hoe de bezorgers van andere postbedrijven hun werk doen. „Ze rennen dwars door tuinen om hun werk zo snel mogelijk te doen.” Maar ook over de ‘subcontracters’ van TNT, zoals de mensen die extern worden ingehuurd om pakjes te bezorgen, vaak afkomstig van een sociale werkplaats, is hij kritisch. „Soms laten ze de post gewoon achter in een portiek”, zegt hij. „Als ze het terugbrengen naar het postkantoor, krijgen ze er geen geld voor, want zij krijgen een stukloon betaald.”

Diana van der Veen werd in mei door Selekt Mail uitverkoren tot ‘bezorger van de maand’. Ze doet haar werk snel, maar netjes. Soms neemt ze haar zoontjes mee om de post te bezorgen. Dan gaat het wat sneller, en ze vinden het nog leuk ook. Soms brengt haar man een deel van de post rond met de auto, als ze veel heeft liggen en hij toch die kant op moet. Daarmee gaat ze niet in tegen de regels. In de handleiding van Selekt Mail staat dat postbezorgers hun werk mogen uitbesteden, maar dat ze er zelf verantwoordelijk voor blijven.