Chimps helpen zonder tegenprestatie

Het sociale gedrag van chimpansees lijkt in veel gevallen erg op dat van mensen. Maar onbaatzuchtige hulp was nog nooit ondubbelzinnig aangetoond. Nu wel.

Chimpansees in de diergaarde van Jeruzalem. (Foto AP/Nati Harnik) Two chimpanzees at the Jerusalem zoo share a block of frozen fruit juice given to them Wednesday, Sept. 29, 1999, by the zoo staff, as temperatures soared to above 35 degrees centigrade (95 F). (AP Photo/Nati Harnik)
Chimpansees in de diergaarde van Jeruzalem. (Foto AP/Nati Harnik) Two chimpanzees at the Jerusalem zoo share a block of frozen fruit juice given to them Wednesday, Sept. 29, 1999, by the zoo staff, as temperatures soared to above 35 degrees centigrade (95 F). (AP Photo/Nati Harnik) Associated Press

Het is welhaast een cliché geworden. Die chimpansees zijn net mensen, ze hebben zelfs ook een soort onderlinge moraal. Toch? Nee. Helemaal vanzelfsprekend zijn die diepe biologische wortels van de menselijke moraal nog altijd niet. Zelfs niet bij de grootste ‘gelovigen’. Want er zijn wel veel anekdotes, maar aanzienlijk minder experimentele bewijzen.

In het vandaag verschenen juli-nummer van het vaktijdschrift PLOS Biology wordt belangrijk nieuw bewijs voor onbaatzuchtige onderlinge hulp bij chimpansees geleverd door vooraanstaande onderzoekers van het Leipziger Max Planck Institut für Evolutionäre Anthropologie, onder wie de toch altijd zo sceptische Michael Tomasello.

Voor mensen is het allemaal niet bijzonder, maar voor mensapen wel: in een cruciaal experiment maakte de ene chimpansee de deur open voor een ander, zodat die voedsel kon pakken. Hijzelf kreeg niks. Geen probleem. „De uitkomst van dit experiment verbaasde zelfs mij”, schrijft de bekende Nederlands-Amerikaanse primatoloog Frans de Waal in een commentaar in de PLOS Biology. „En ik ben waarschijnlijk de grootste gelovige in de empathie en het altruïsme van apen en mensapen.”

Het onderzoek is gedaan onder 36 half-vrij levende chimpansees op een eiland in Oeganda én herhaald bij 36 mensenkinderen van anderhalf uit Leipzig (om te kijken hoe het menselijk instinct in deze werkt). Het doel was het testen van ‘zuiver altruïsme’: helpen van anderen, ja zelfs vreemden, zonder direct voordeel voor jezelf en ook zonder uitzicht op waarschijnlijk voordeel in de toekomst.

Er werden drie vergelijkbare experimenten gedaan, twee met chimps en kinderen, een met alleen chimps. In de eerste twee konden de proefpersonen (chimps of kinderen) zien dat een stok (bij kinderen een potlood) waardevol was voor de twee hen verder volslagen onbekende menselijke onderzoekers omdat zij er (zogenaamd) ruzie om kregen. Vervolgens legde de een de stok waar de ander er niet bij kon, maar de chimp of het kind wel. Als de experimentator moeite ging doen de stok toch te pakken werd hem de stok heel vaak vriendelijk aangereikt door de chimp of het kind.

In een variant op dit experiment lag de stok op een plek waar ook de chimp of het kind enige moeite moest doen om de stok te pakken en aan te reiken. Dat maakte niks uit. Ook het geven van beloningen maakte vrijwel geen verschil, gek genoeg pakte dat voor kinderen zelfs negatief uit. In het derde experiment moesten chimpansees een deur open doen zodat een andere chimpansee voedsel kon pakken

Er was geen verschil tussen de kinderen en de chimps, een bewijs voor de diepe biologische wortels van het altruïsme van beide soorten.

Deze nieuwe experimenten tonen aan dat ook chimpansees het vermogen bezitten om anderen, mensen én soortgenoten, herhaaldelijk te helpen om niet. Dat het in eerdere experimenten niet getoond werd zegt niet zoveel, ze hoeven niet onder alle omstandigheden altruïstisch te zijn – dat zijn mensen ook lang niet altijd tenslotte.