Grote werken

1400

Vorig jaar omstreeks deze tijd kregen twee mensen die van Amsterdam houden het vererend verzoek van de gemeente om een kijkje te nemen onder het Centraal Station waar aan de metro, de Noord-Zuidlijn wordt gewerkt. Een van die twee ben ik. Graag, zeiden we. Na een gastvrije ontvangst gingen we met een helm op onder de grond. Alleen voor mijzelf sprekend kan ik alleen maar zeggen dat ik paf stond. Dat deed ik boven de grond ook al bij de aanblik van de geweldige machines op het Rokin en aan de Vijzelgracht, maar ondergronds is het – wat zal ik zeggen – nog heroïscher. Als aandenken kregen we een cd-rom met animaties van de werkzaamheden. Ik nam me voor er een stukje over te schrijven. Toen vertrok ik naar een ver oord en mijn laptop was niet bij machte de documentatie te openen. Zo bleef het bij een goed voornemen.

Veertien dagen geleden kwam ik in hetzelfde verre oord een ouwe makker tegen. Amsterdam, zei hij ongeveer, begint onbewoonbaar te worden. Hij begon over de Noord-Zuidlijn waaraan nu een jaar of vier wordt gewerkt zonder dat het boven de grond zichtbaar opschiet. Ja, je ziet wel veranderingen, maar die roestige stellages worden alleen verplaatst. Dat maakt voor de aanblik van het totaal geen verschil. Ik ben het met hem eens. Door de aanleg van de Noord-Zuidlijn is de aanblik van sommige delen van de stad wezenlijk veranderd. De oorzaak daarvan is dat het te lang duurt.

Je verbeeldingskracht is niet meer zelfstandig in staat, je op eerste innerlijk commando een voorstelling van ‘vroeger’ te leveren. Je denkt: hoe was het ook weer? De Vijzelgracht met de tramrails in het midden, het Rokin met een parkeerterrein. Stond dat mooie Jugendstilgebouwtje van toen ook al te huur? Wat deed ik, waar was ik toen de grote hal van het Centraal Station met de loketten werd afgesloten? Hoe zag het stationsplein eruit voor het achter de schutting verdween? Je hebt plaatjes nodig om je geheugen te helpen. Die zijn er niet. Voor we weer aan zo’n grote onderneming beginnen, moeten we eerst tot op de millimeter vastleggen hoe het vroeger van straks is geweest.

Als we alles van tevoren hadden geweten, waren we er dan aan begonnen? In 1997 werd het grote referendum over de Noord-Zuidlijn gehouden. Verbeter de tram, riepen de tegenstanders. De stad gaat failliet! Maar een meerderheid liet zich overtuigen door het vooruitzicht dat zich ‘straks’ per dag tweehonderdduizend mensen in de modernste ondergrondse treinen, voor een deel onder water, via de prachtigste stations over negeneneenhalve kilometer van Noord naar Zuid zouden laten vervoeren. Precies wat een wereldstad nodig heeft!

Na nog een paar jaar van voorbereidingen werd de eerste spade in de grond gestoken. Bij het Spui kwam een ijzeren luchtbrug. Die deed me denken aan de plannen van onze grote architect en stedebouwkundige C. van Eesteren om een luchtspoor te bouwen dat van het CS via Damrak en Rokin, door de Reguliersbreestraat, en zo verder de verbinding met andere stadsdelen zou vormen. De voertuigen zouden aan kabels hangen en worden voortgedreven door een propeller. Dat was omstreeks het einde van de jaren twintig. Er bestaan mooie tekeningen van.

Nu, bij de metrobouw, raakten belangrijke verkeersaderen verstopt wegens graaf- en boorwerkzaamheden. Zoals iedereen op zijn vingers had kunnen natellen, maar dat niet had gedaan, kwamen er onverwachte vertragingen en werd alles ook veel duurder. Maar aan dit soort verrassingen zijn we gewend. Bij de aanleg van de Betuwelijn is het niet anders gegaan. De HSL is ook veel duurder geworden dan zelfs gematigde pessimisten hadden berekend en deze razendsnelle trein rijdt nog steeds niet. Misschien volgend jaar. Zo is het bij deze metro dus ook gegaan. De verbinding kost volgens de laatste schattingen ongeveer 1,8 miljard euro, en als alles volgens de laatste berekeningen verloopt, rijden de eerste treinen in 2013.

Wie getuige is van de aanleg van zeer grote werken moet zich oefenen in een stoïcijnse levenshouding. Ik heb wat dit aangaat geluk; ik heb al ruime ervaring opgedaan met de eerste metro. Op grond daarvan heb ik een wet geformuleerd. Iedere nieuwe grote en grootste onderneming is mislukt tot op het ogenblik van de voltooiing. Wat zou er van de Bijlmer, Amsterdam Zuidoost geworden zijn als je nu niet in de metro kunt stappen?

Het nadeel van grote werken is, dat ze, terwijl ze vorderen, traag en onherroepelijk verwoestingen in je geheugen aanrichten. Daarom: veel foto’s maken voor de eerste spade feestelijk in de grond wordt gestoken want het wordt nooit meer zoals het geweest is.