‘Het spijt me, u hebt ook corruptie’

Vaira Vike-Freiberga vertrekt als president van Letland. Een gesprek over corruptie en rellen rond homo’s. ‘Het is makkelijk om ‘foei, foei’ te roepen naar het kleine Letland.’

President Vaira Vike-Freiberga van Letland Foto AP Latvia's President Vaira Vike-Freiberga attends a welcoming ceremony at the Presidential Palace in Brasilia, Wednesday, June 13, 2007. (AP Photo/Eraldo Peres)
President Vaira Vike-Freiberga van Letland Foto AP Latvia's President Vaira Vike-Freiberga attends a welcoming ceremony at the Presidential Palace in Brasilia, Wednesday, June 13, 2007. (AP Photo/Eraldo Peres) Associated Press

Vanavond is het weer zover. Dan begint in Letland de grote trek naar de natuur. Rondom vreugdevuren wordt gekletst, gedronken, maar vooral gezongen, de hele nacht door, tot de eerste zonnestralen.

Ook president Vaira Vike-Freiberga is een adept van het midzomerfeest. Het is haar laatste midzomernacht als president. Over twee weken wordt ze opgevolgd door de arts Valdis Zatlers. Een machtswisseling die de Letten met spanning tegemoet zien, want Vike-Freiberga lijkt moeilijk te overtreffen. Haar grootste successen liggen op buitenlands gebied. Niet alleen zette de zeer reislustige president Letland (2,3 miljoen inwoners) op de wereldkaart, ook wist zij een redelijk normale relatie met Moskou op te bouwen, een unieke prestatie in deze regio. De oude grensconflicten met Rusland zijn nu opgelost.

Dat is bijzonder, want de Russen zijn niet goed geweest voor Vike-Freiberga. Als kind vluchtte ze met haar ouders voor de naderende Sovjettroepen. Ze leefde decennia als balling in Canada. Van oorsprong is de president misdaadpsychologe, maar ze produceerde ook een stroom boeken en artikelen over Letse cultuur. Een permanent pr-offensief, dat nooit leek te haperen, tot vorig jaar.

Eerst was er Jurmalagate, een lokaal omkoopschandaal dat de nationale politiek op zijn grondvesten deed trillen. Kort daarop liep een informele bijeenkomst van homo’s – het houden van een parade was verboden – uit op een confrontatie met homohaters, die met uitwerpselen en eieren gooiden. Europa sprak schande.

Ook de recente presidentsverkiezing (in het parlement) verdient geen schoonheidsprijs, onder meer omdat Valdis Zatlers toegeeft als chirurg zwart te zijn betaald, zonder daar belasting over te betalen. De drie regerende partijen die hem lanceerden worden gecontroleerd door oligarchen. Een van hen, Aivars Lembergs, zit sinds maart in de gevangenis, wegens machtsmisbruik, het witwassen van geld en corruptie. We spreken met de president in haar residentie in Riga.

U werd gezien als de president die een eind zou maken aan de corruptie. Is dat mislukt?

„Mensen als u formuleren corruptie als een uniek Lets probleem. Maar elke keer als ik op mijn reizen een lokale krant opensla springen de corruptieschandalen van de pagina’s. Het idee dat wij in Letland de bevoorrechte plicht hebben om een fenomeen weg te vagen dat wereldwijd en sinds het begin der tijden bestaat vind ik niet realistisch. Het is te makkelijk om vingerschuddend ‘foei, foei, schande, schande’ te zeggen tegen dat kleine Letland. Maar het spijt me, dames en heren: u hebt ook corruptie.”

Maar zelfs uw opvolger is niet brandschoon.

„Noemt u het corruptie als eersteklas chirurgen, die wereldwijd kunnen concurreren, hier de helft verdienen van wat elders het salaris van een straatveger is? Patiënten beseffen gewoon dat artsen niet genoeg verdienen en nemen daarom, uit oprechte dankbaarheid, een geschenk mee. Een tuinbloem, een ganzenei of geld in een envelop. Sinds Sovjettijden is het geaccepteerd dat de tekortkomingen van de staat op deze manier worden gecompenseerd. Het is corruptie als een arts geld vraagt vóór hij uw knie opereert. Verder is het zo dat wie contanten ontvangt in principe belasting moet betalen. Maar onze wetgeving daarover is tegenstrijdig, zo blijkt. Het is nog niet gelukt om duidelijkheid te scheppen in de regels.”

Zijn de oligarchen in Letland niet gewoon nog oppermachtig?

„Nou, er zit nu een meneer achter de tralies die gezien werd als een belangrijke oligarch. Hijzelf stak de draak met zijn status en ikzelf eerlijk gezegd ook, want vergeleken met (de Russen, red.) Berezovski en Abramovitsj is hij een kleine vis. Maar wij zijn een klein land. Dat is een belangrijk signaal. De afgelopen jaren is met succes opgetreden tegen corrupte openbare aanklagers, die tegen betaling lagere straffen eisten. Twee rechters die smeergeld hadden aangenomen zitten nu ook achter de tralies. Dit zijn allemaal belangrijke signalen dat we misstanden kunnen aanpakken.”

Letse homoseksuelen voelen zich door u in de steek gelaten. Waarom heeft u het vorig jaar niet meer voor ze opgenomen?

„Als president neem ik geen deel aan demonstraties. De enige parades waar ik aan mee doe zijn Letse zangfestivals.”

Maar u kunt het gebruik van geweld en intimidatie toch veroordelen?

„Dat heb ik gedaan. In toespraken heb ik vaak genoeg fundamentele principes herbevestigd. Maar ik ben niet de straat op gegaan, zwaaiend met een vlag voor homorechten.”

Er was vorig jaar veel kritiek op de politie, die veel te laat optrad tegen de homohaters. Wat vond u ervan?

„Ik heb om gedetailleerde rapporten gevraagd aan alle betrokken instanties. En ik ontdekte dat de politie iedereen om informatie had gevraagd, zodat confrontaties konden worden voorkomen. Nu blijkt, en dat is gedocumenteerd, dat leden van de homogemeenschap arbitrair het tijdstip van hun bijeenkomst hebben veranderd. Daarom kon de politie er fysiek niet bij zijn. Mijn conclusie is, helaas, dat de leden van de homogemeenschap uit waren op een gewelddadige confrontatie, die aandacht zou trekken en publiciteit zou produceren. Ze wilden een confrontatie provoceren, om meer media-aandacht te krijgen. Dat is hun verantwoordelijkheid en dan is het onbehoorlijk om de politie of de staat verwijten te maken.”