Economie in het rood

Krediet is de smeerolie van de economie, maar er zijn tekenen dat de explosieve toename van leningen die zich de afgelopen jaren in grote delen van de wereld heeft voorgedaan een riskante fase heeft bereikt. De lage rentestand heeft het extreem gemakkelijk, en verleidelijk, gemaakt om te lenen. Wie naar het bovenmatige verloop van de groei van de geldhoeveelheid in Europa en de Verenigde Staten kijkt, moet concluderen dat er een ware vloedgolf van kredieten is geweest.

De gevolgen zijn overal zichtbaar: opgeblazen prijzen van woningen en commercieel vastgoed, huishoudens die diep in de (hypotheek)schulden zitten, bedrijven met wankele vermogensverhoudingen – om er maar een paar te noemen. Er is een hele industrie van ‘private equity’ opgestaan, die met geleend geld ondernemingen overneemt. Op de financiële markten wordt massaal geleend in laagrentende munten als de yen en Zwitserse franc, om daarmee te beleggen in hoogrentende munten als de Nieuw-Zeelandse dollar. Banken lenen zo graag uit dat zij hun voorwaarden hebben versoepeld en soms afzien van zekerheden. De topman van de Zwitserse bank UBS waarschuwde vanmorgen nog voor de hausse in dergelijke gov-lite leningen. Netto sparen is er in de Verenigde Staten al een paar jaar niet meer bij. Steeds meer gaat op krediet.

Dat gaat goed zolang de rente laag is. Centrale banken zijn al een paar jaar bezig hun extreem lage kortlopende rentes van rond 2002 op te schroeven naar een normaler niveau. Maar op de financiële markten waar langlopend krediet wordt verhandeld, is deze normalisering nog maar anderhalf jaar aan de gang. De afgelopen maanden lieten daar pas een versnelling van de stijging van de rentevoeten zien. De effectieve rente op tienjarige staatsobligaties – de maat aller dingen op de financiële markten – stond in Europa nog geen twee jaar geleden vlak boven de 3 procent. Dat was extreem laag. Inmiddels is deze rentevoet opgelopen tot ruim 4,6 procent.

Huishoudens, banken en bedrijven zijn gewend geraakt aan de zeer lage financieringslasten van de afgelopen jaren. De vraag is of hun financiële huishouding wel bestand is tegen een verder oplopende rente. Dat geldt ook voor die overheden in de EU die de afgelopen jaren weinig haast hebben gemaakt met het terugdringen van hun staatsschuld.

Of de rentevoeten verder oplopen, stabiel blijven of dalen, is niet te zeggen. De huidige rentepiek kan wel dienen als een tijdige waarschuwing tegen de mogelijke gevolgen van de kredietexplosie van de afgelopen jaren. Terughoudendheid is op zijn plaats, en er is ruimte om de kredietverlening te matigen zonder al te grote gevolgen voor de bedrijvigheid en de prijzen van activa zoals woningen. De verantwoordelijkheid daarvoor rust slechts ten dele bij beleidsmakers. Zij rust vooral bij de kredietverleners en hun klanten zelf. Als zij zich niet matigen, keert uiteindelijk de wal het schip. En dat gaat in de regel niet zachtzinnig.