Contact met mensen maakt chimps handig

Chimpansees die in nauw contact met mensen leven, snappen beter hoe gereedschappen werken dan hun ‘onbeschaafde’ soortgenoten. Ook zijn ze vaardiger.

Sally Boysen met haar chimp Keeli, in gelukkiger tijden (zie kader). DC02-109-3423 Sally Boysen and chimps 4-8-02 Jo McCulty photo
Sally Boysen met haar chimp Keeli, in gelukkiger tijden (zie kader). DC02-109-3423 Sally Boysen and chimps 4-8-02 Jo McCulty photo McCulty, Jo

Sander Voormolen

Chimpansees die opgroeien in een omgeving met mensen leren veel sneller en beter gebruik te maken van gereedschappen om voedsel te bemachtigen. Dat blijkt uit een proef waarin psychologen van Ohio State University onder leiding van Sally Boysen de prestaties vergeleken van chimpansees die tijdens hun leven in gevangenschap in verschillende mate contact met mensen hadden. Het resultaat is volgens de onderzoekers het eerste experimentele bewijs dat chimpansees door intensief contact met mensen ‘vaardiger’ worden en beter de werking van gereedschappen doorgronden. Ze publiceren hun resultaten deze week online in het vakblad Animal Cognition.

Wilde chimpansees staan bekend om hun ‘culturen’, waarbij ze op verschillende plaatsen andere gereedschappen en technieken gebruiken. Sommige populaties hengelen met stokjes naar termieten, andere kraken harde noten met grote stenen als hamer en aambeeld. Weer andere groepen jagen met aangescherpte takken op halfaapjes die zich in holen verschuilen. De gebruiken blijven in stand en worden door oudere dieren aan de jongen doorgegeven.

De chimps van Boysen kregen eerst een korte training met een nieuw stuk gereedschap. Dat was een soort uitvergrote versie van de hark van een croupier, een plank hout met een steel eraan. Daarmee konden de dieren een potje vruchtenyoghurt naar zich toehalen. Als dit vier van de vijf keer achter elkaar was gelukt, begon de eigenlijke test. De dieren moesten nu kiezen uit een houten hark of een hark met flexibele rubberen uiteinden. Met de houten hark konden ze de yoghurt naar zich toe halen, met de rubberen hark niet.

Deze proef is in 2000 voor het eerst uitgevoerd door de Amerikaanse wetenschapper Daniel Povinelli van de Louisiana State University in Lafayette. Povinelli concludeerde destijds dat chimpansees niet konden inzien dat een slappe hark geen voedsel opleverde. Slechts één chimp kwam door de test, maar zakte alsnog bij een test met een hybride hark. De aap had niet door dat de slappe kant van de hark niet functioneerde. Chimpansees kunnen wel leren gereedschappen te gebruiken, maar ze doorgronden niet echt hoe deze werken, concludeerde Povinelli.

Boysen en haar medewerkers vertrouwden de uitkomsten van Povinelli’s experiment niet en herhaalden het met drie verschillende groepen apen. De eerste groep bestond uit dieren die een langdurige en stabiele relatie met mensen hadden (de dieren van Boysens eigen primatencentrum). Dit was de ‘beschaafde’ (enculturated) groep. De tweede groep groeide op in de omgeving van een opvangcentrum, met alleen een paar verzorgers als menselijke contacten; de ‘halfbeschaafde’ groep. De derde groep bestond uit dieren die in een laboratorium leefden, met minimaal contact met mensen.

Zowel de beschaafde (zes van de acht) als de halfbeschaafde chimpansees (vijf van de zes) beseften al snel dat zij de stijve hark moesten kiezen om voedsel te bemachtigen. In een tweede test bleek echter dat de halfbeschaafde dieren geen onderscheid konden maken tussen de functionele harde en de niet-functionele zachte kant van een hybride hark. Echter, alle negen dieren uit de beschaafde groep slaagden hier met glans. Dat is volgens Boysen het bewijs dat de beschaafde chimps niet zo maar op de werking van de hark vertrouwden op basis van zijn vorm, maar echt een algemeen begrip hadden van oorzaak en gevolg.

Volgens Boysen presteerden de beschaafde chimpansees het best omdat zij beter kunnen leren in een zeer sociale en interactieve context en omdat zij veel meer geneigd zijn goed te letten op de verrichtingen van anderen. Onderweg vielen er een aantal van de testdieren af, zoals bijvoorbeeld het mannetje Keeli (zie foto), meteen overgingen tot het slopen van de slappe hark, zonder aandacht te besteden aan de yoghurtbeloning.