Oudjes opjutten

Heeft het zin om oudjes op te jutten? Gaan de senioren beter functioneren als zij in beweging blijven? Kunnen zij langer zelfstandig blijven wonen als zij geregeld fietsen, trappen lopen of als dirigent blijven werken?

Bij mensen is dat niet eenvoudig te onderzoeken. Men heeft wel eens gekeken of professoren die na hun 70ste doorwerken het beter doen op hersenfunctietesten dan professoren die vervroegd met pensioen zijn gegaan. Het zal niemand verbazen dat de doorwerkende professoren beter scoren. Dat het resultaat van zo’n test vertekend wordt door selectie is echter ook direct duidelijk: Oude mensen die doorgaan in hun vak zullen in het algemeen minder afgetakeld zijn dan hun collega’s die het voor gezien houden. Geen wonder dat de doorwerkers hoger scoren op een hersenfunctietoets. Je kunt pogen om zulke vertekening tegen te gaan met een slimme proefopzet, maar het blijft toch lastig, proeven met mensen.

Vandaar de proeven met proefdieren. Vorige maand stond er een stuk van Tsai en medewerkers in het tijdschrift Nature dat overtuigend liet zien dat licht demente muizen enorm veel beter functioneren als ze hun hersenen blijven gebruiken. Hoe doe je dat, een muis zijn hersenen laten gebruiken? Door hem uit zijn suffe kooi te halen en hem in een soort speeltuin te zetten, vol wieltjes, wippen en kleurige klauterrekken. Het is al lang bekend dat zo’n stimulerende omgeving goed is voor de muizenhersenen: het vergroot het aantal verbindingen tussen zenuwcellen in de hersenen en het vermogen om nieuwe taakjes te leren.

Muizen worden niet vanzelf licht dement, maar er zijn experimentele trucs om dat te bewerkstelligen. Tsai en medewerkers gebruikten een methode, waarbij zo’n 20% van de hersenzenuwcellen te gronde gaan. Dat leidt tot een aantasting van inprenting en geheugen, tot echte muizendementie. Je kunt dat testen met eenvoudige geheugentesten, b.v. hoe lang het een muis neemt om in een waterbak een richel onder water te vinden waarop ie uit kan rusten. Een normale muis leert dat na een paar keer oefenen; de demente muis leert nauwelijks.

Maar nu komt het: als de demente muis van zijn suffe kooi in een stimulerende omgeving wordt gebracht, herstelt zijn leervermogen spectaculair, bijna tot het niveau van een normale muis. Niet alleen leert hij weer even snel de richel onder water vinden, maar zelfs oude herinneringen kan hij weer ophalen. Hoe is dat mogelijk?

De verklaring is dat al dat hollen, klauteren en holen graven, de activiteit van de hersenen aanjaagt en daardoor de aanmaak van nieuwe hersenverbindingen stimuleert, zelfs als de hersenen fors zijn beschadigd. De gestimuleerde muis gebruikt zijn resterende hersencellen effectiever, waardoor hij met 80% van zijn hersencapaciteit bijna even goed leert en onthoudt als een kerngezonde muis.

Voor het maken van nieuwe hersenverbindingen zijn nieuwe eiwitten nodig en Tsai en medewerkers laten zien dat er ook meer van die eiwitten worden aangemaakt als de muizen klauteren en graven, dan wanneer zij maar wat rondhangen in een suffe kooi. Dat doet de vraag rijzen of het niet mogelijk is om het klautereffect ook met een pilletje te bewerkstelligen. Een lifestyle pil, zodat de muis voor de TV kan blijven hangen en toch slimmer wordt.

Ook dat hebben Tsai en medewerkers getest. Er zijn stoffen die de genexpressie in de hersenen aan kunnen jagen. Dat zijn vrij aspecifieke stoffen die de verpakking van het DNA veranderen. Zit het DNA stijf opgerold, dan zijn de genen moeilijk af te lezen. Wordt die oprolling verminderd met een stofje, zoals butyraat, dan wordt een groot aantal genen actiever. In het geval van hersencellen, worden er meer eiwitten aangemaakt voor het leggen van verbindingen met andere cellen. Wonderbaarlijk is dat. Het doet me denken aan de man die zijn defecte auto op gang brengt door er een schop tegen te geven. Hoe dat ook zij, Tsai en medewerkers vinden dat butyraat het leren van hun (licht) demente muizen verbetert. Niet zo sterk als een stimulerende omgeving, maar het werkt.

Wat kun je uit zulke proeven afleiden voor mensen die wat zenuwcellen kwijt zijn in de hersenen? Muizen zijn immers geen mensen, zoals Lucas Wenninger eerder in deze wetenschapsbijlage heeft betoogd. Wenninger haalde gegevens aan waaruit zou blijken dat je muizenproeven vaak helemaal niet naar de mens kunt extrapoleren, een standpunt dat inmiddels is bekritiseerd in brieven van deskundige lezers.

Muizen- en mensenhersenen werken volgens dezelfde principes. Je mag dus verwachten dat de zwemmende NRC lezer beter de richels onder water zal blijven vinden, als zijn hersenactiviteit geregeld opgejut wordt.

Daar teken ik wel bij aan dat een standaard muizenkooi veel saaier is dan de huiskamer van de gemiddelde NRC lezer, die doorgaans in een behoorlijk verrijkte omgeving leeft. Het is daarom niet nodig om klimpalen of tredmolens in huis te installeren, of om dagelijks een hol te graven, zoals de opgejutte muizen doen. Sport, trappen lopen, stevige wandelingen helpen ook, zoals de Hersenstichting ons per advertentie laat weten op basis van serieuze wetenschap.

Er zijn ook andere manieren om de hersencellen te stimuleren. Pillen die werken bij mensen zijn er nog niet en ik denk niet dat iemand het in zijn hoofd haalt om zoiets onspecifieks als butyraat op mensen uit te testen. Vandaar het “Brain Age” spel dat Nintendo sinds 2005 op de markt brengt in Japan en dat nu ook in Amerika en Europa te koop is. Dit is een computerspelletje dat de hersenactiviteit stimuleert, zoals de meeste computerspelletjes trouwens. Het spelletje meet ook je “hersenleeftijd” en wie het veel speelt ziet zijn hersenleeftijd met sprongen verjongen, het voorspelbare effect van training. Het “Brain Age” spel is ontwikkeld met hulp van de Japanse neurofysioloog Kawashima en in Europa wordt dit videospel dan ook verkocht onder de weidse term “Dr. Kawashima’s Brain Training”. Of Dr. Kawashima’s spel beter voor de hersenen is dan een avond bridgen of schaken is niet aangetoond en ik denk dat de gepensioneerde NRC lezer beter uit is met een leuke universitaire studie dan met een Japans computerspel. Doorwerken na je pensioen is ook een optie die ik kan aanbevelen.

Daarbij dient u wel te beseffen dat het positieve effect van hersentraining op hersenfunctie helaas minder ondubbelzinnig is aangetoond bij mensen dan het effect van lichamelijke activiteit. Het archaïsche “mens sana in corpore sano” (gezonde hersenen in een gezond lijf) geldt nog steeds. Wie zijn kleinkinderen groot wil zien worden zonder hun namen te vergeten, moet niet alleen in beweging blijven, maar ook afvallen, de bloeddruk en bloedsuiker in de gaten houden en stoppen met roken (voor zover dat in NRC kring niet al is gebeurd). Intensief columns lezen is niet genoeg.