De Grote Gekte voor het Goede Doel

De Grote Donorshow is Big Brother in het kwadraat. Het trok inderdaad aandacht.

Maar heeft iedereen nu recht op een orgaan?

De nierpatiënten Esther-Claire (links), Vincent en Charlotte. Foto’s Evelyne Jacq Europa, Nederland, Aalsmeer, 01-06-2007 De Grote Donorshow in de tv studio in Aalsmeer van BNNomroep In de show maakt de ongeneeslijk zieke Lisa een keuze uit drie nierpatienten. Aan een van hen zal ze een nier doneren. De kijkers kunnen haar adviseren door te sms'en. BNN zendt De Grote Donorshow uit om aan te tonen nog steeds lastig is om aan donoren te komen. Aanleiding is de dood van nierpatient en BNN-oprichter Bart de Graaff, vijf jaar geleden. De SMSverkiezing uislag van de nierpatienten Esther Claire, Vincent en Charlotte op het grote beeldscherm in de perskamer, press-room, tijdens de uitzending. Foto: Evelyne Jacq
De nierpatiënten Esther-Claire (links), Vincent en Charlotte. Foto’s Evelyne Jacq Europa, Nederland, Aalsmeer, 01-06-2007 De Grote Donorshow in de tv studio in Aalsmeer van BNNomroep In de show maakt de ongeneeslijk zieke Lisa een keuze uit drie nierpatienten. Aan een van hen zal ze een nier doneren. De kijkers kunnen haar adviseren door te sms'en. BNN zendt De Grote Donorshow uit om aan te tonen nog steeds lastig is om aan donoren te komen. Aanleiding is de dood van nierpatient en BNN-oprichter Bart de Graaff, vijf jaar geleden. De SMSverkiezing uislag van de nierpatienten Esther Claire, Vincent en Charlotte op het grote beeldscherm in de perskamer, press-room, tijdens de uitzending. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

De grote aanval van de Marsmannen op New Jersey, de beroemde nepradio-uitzending waarmee Orson Welles in 1938 twee miljoen Amerikanen gek kreeg. Dat was de Grote Donorshow niet. De afscheiding van Vlaanderen en het einde van België, waar de RTBF Walen en Vlamingen eind vorig jaar mee op de kast joeg. Dat was de show ook niet. Totale gekte was het wel, net genoeg om 18.000 donorformulieren te laten aanvragen.

De Grote Donorshow die BNN vrijdag uitzond op Nederland 3, heeft heftige reacties uitgelokt. Vooral vooraf. CDA-Kamerlid Joop Atsma wilde het liefst een verbod van de uitzending. „Gaan we straks meemaken dat iemand als donor een orgaan bij opbod gaat verkopen, wellicht voor een goed doel?” Minister Plasterk van onderwijs, cultuur en mediazaken wees op de grondwettelijke uitingsvrijheid. Censuur, dat doen we hier niet. Maar het wedstrijdelement van de Grote Donorshow vond hij „ongepast en onethisch”. De Duitse minister van volksgezondheid noemde het project ‘macaber’.

En toen was het zo ver. In de Aalsmeerse studio-opstelling – binnenkort waarschijnlijk standaard in iedere huiskamer – vertelden drie nierpatiënten van vlees en bloed hun levensverhaal: vol beperkingen, nierdialyses en hoop op een goede gebruikte nier. Kankerpatiënte Lisa, met nog een half jaar te gaan, mocht voor God spelen. Zij moest kiezen aan wie zij haar leven zou doorgeven.

De spanning was te snijden. Ze ‘verdienden’ het alle drie. Zo verschillend als ze waren, wie zou één van hen die toekomst misgunnen. De kijkers sms’ten massaal hun voorkeur naar de studio. De levenslustige, een beetje wilde Charlotte ging op kop. Esther-Claire viel als eerste af, met pijn in Lisa’s hart. De donor kreeg het er nu benauwd van, maar zij had haar keus gemaakt. Net toen zij die bekend wilde maken, werd een bak wit licht opengetrokken.

De laatste stap ging ook BNN te ver, kondigde presentator Patrick Lodiers met een vleugje zelfspot aan. De uitzending was een stunt geweest. Om aandacht te vestigen op het schrijnend gebrek aan donornieren in Nederland. BNN-oprichter Bart de Graaff was vijf jaar geleden bezweken aan de kwaal – zijn nieuwe nieren kwamen nooit. De drie ‘nierpatiënten’ waren echt geweest. ‘Lisa’ was een actrice. Nederland en de wereld waren verbluft, verbijsterd, stunned.

‘Historische televisie’, volgens de televisie-recensent van de Volkskrant, die zijn eerdere verontwaardiging ruiterlijk terugnam. Plasterk vond het „een fantastische stunt”. Premier Balkenende hield vol dat hij Nederland liever anders op de kaart zet. De massaal toegestroomde buitenlandse journalisten die kwamen voor een How low can Dutch TV go?-verhaal seinden terug dat het een nep reality show was geweest, een hoax in de Angelsaksische wereld, een canular in de Franstalige. Der Spiegel: Fernsehsender foppt die Welt mit Nierenspender-show. Van Al-Jazeera tot in Australië zakte de soufflé van verontwaardiging in. Donor Lisa bleek de blakende Leonie Gebbink uit Arnhem te zijn.

De actrice was één van de redenen waarom de Grote Donorshow spannend tot het eind bleef: Leonie, die volgens De Telegraaf in het dagelijks leven communicatietrainingen geeft, gaf (geloof)waardigheid aan de bovenmenselijke taak die op haar toneelschouders rustte. Met een minimum aan mimiek wist zij zowel haar ziekte als haar duivelse dilemma effectief te spelen. Een filmactrice is opgestaan.

Typerend voor de nerveuze hype and hoax-cultuur waar dit spektakel in past is dat het vervolg-opwindinkje zich concentreerde op het feit dat Leonie in het echte leven niet eens een donorcodicil heeft getekend. Omdat haar vriend dat niet wil. Sinds wanneer moet een goede misdaadacteur, een mooie filmpastoor, een effectieve spion in een Le Carré-film in het echte leven ook kunnen schieten, bidden of afluisteren?

Deze drukte berust op voortwoekerende misverstanden over wat ertoe doet en wie waarvoor verantwoordelijk is. Een advocaat behartigt de belangen van een rechtzoekende, ook als dat een misdadiger is – en dat zegt niets over de morele zuiverheid van die advocaat. De overaandacht voor het donorgehalte van de actrice past in de door Endemol en De Telegraaf gecreëerde cultuur van hyperpersonalisering. Problemen aan mensen koppelen en die mensen vervolgens als onderwerp blijven opbouwen en volgen.

Ironisch genoeg kon de Grote Donorshow alleen maar aandacht op het tekort aan donornieren vestigen door een Big Brother-formule in het kwadraat te introduceren. Staren naar een paar betrekkelijk willekeurige individuen, die tijdelijk hevig worden uitvergroot. Moesten we in de eerdere programma’s kijken naar het gezeur en gevoos van mensen die zich in die verveelde villa’s en op die zweterige eilanden te kijk zetten, nu ging de Endemol-fabriek in de overdrive. Voor het goede doel. Geen total make-over met nieuwe tanden, borsten en billen. Het is tijd voor leven en dood. Joop Atsma overdreef waarschijnlijk niet. Verkoop van lichaamsdelen bij opbod is een reële optie. Over een tijdje.

Zoals bij ieder debat dat door een knallende actie wordt ingeleid, was er geen ruimte voor meer principiële vragen. Of een terminale kankerpatiënte een nier kan nalaten en of degeen die zij aanwijst de wachtrij kan overslaan: het zijn gepasseerde zijstraten van de Grote Donorshow. Voor de toekomst misschien belangrijker is het geponeerde recht op een donor-orgaan. Want dát lag aan de uitzending ten grondslag. Niemand zal een ander makkelijk toevoegen: aanvaard toch je ziekte en je eventueel te vroege dood. Maar het tegendeel dat hier wordt gesuggereerd gaat ook wel ver: ik heb een kwaal, ik heb recht op een donororgaan. Jij moet hem geven. Die discussie begint nu. Hopelijk tot in de Tweede Kamer.

Niet durven kijken? Probeer het nog eens!, staat op bnn.nl waar de uitzending nog te zien is.

Kijk voor links over de genoemde Mars-aanval (Welles’ radio-satire uit 1938) op nrc.nl/next