Geniale kroniek van een obsessie

Anders dan Se7en en Fight Club is Zodiac een semi-documentaire misdaadfilm.

Hij documenteert een serie-moordenaar, en de invloed die hij heeft op drie levens.

Op het eerste gezicht stelt David Finchers Zodiac een beetje teleur. Waar zijn de stilistische hoogstandjes van Se7en en Fight Club? De gebleekte kleuren, vreemde camerastandpunten, opwindende plotonthullingen? Waar is de bijna verlekkerde aandacht voor de bloederige gevolgen van een misdaad? Het duurt even voor je beseft dat Fincher een nieuwe richting in is geslagen. Eentje die filmisch minder opdringerig de aandacht trekt. Als Finchers eerdere werk te vergelijken is met de film noir uit de jaren veertig, dan staat Zodiac dichter bij een minder bekend subgenre dat ook in de jaren veertig hoogtij vierde: de semidocumentaire misdaadfilm. Films als Call Northside 777 en The Naked City (beide 1948) gebruikten waar gebeurde misdaden om hun verhaal te vertellen, liefst op de echte locaties gedraaid in een bijna registrerende stijl. Uit die films sprak een fascinatie voor de nieuwste opsporingsmethoden van de politie. In Zodiac zien we een agent die er niet in slaagt iets door te sturen naar een ander politiebureau omdat dat nog geen fax heeft. Begin jaren zeventig als prehistorie.

Zodiac is zo’n semidocumentaire misdaadfilm. Hij is gebaseerd op honderden kale feiten en daarbij worden virtuoze rijders van de camera of shots van grote hoogte ondergeschikt gemaakt aan de het doel: registreren als in een politieonderzoek.

Zodiac documenteert heel precies en methodisch de geschiedenis van de gelijknamige seriemoordenaar die eind jaren zestig, begin jaren zeventig San Francisco onveilig maakte. De film begint met de eerste moord, op een overspelig koppel, een getrouwde vrouw met een jonge minnaar, die met de auto naar een lover’s lane rijden. Daar worden ze betrapt in de koplampen van een andere auto. Een man stapt uit. Zonder er woorden aan vuil te maken, laat Fincher voelen hoe de gêne van de overspeligen hun handelen bepaalt. Ze denken, nee ze hópen dat het de politie is en pakken gedwee hun papieren alvast. Dan worden ze in koelen bloede neergeschoten. De moordenaar stuurt een brief en een gecodeerd bericht naar drie kranten, waaronder de San Francisco Chronicle. Als deze niet gepubliceerd worden, slaat hij opnieuw toe.

Hoewel Fincher de moorden laat zien, is hij vooral geïnteresseerd in de gevolgen ervan op de levens van rechercheur David Toschi (Mark Ruffalo), journalist Paul Avery (Robert Downey Jr.) en cartoonist Robert Graysmith (Jake Gyllenhaal). Alle drie raken geobsedeerd door Zodiac. Wie is hij? Waarom werkt hij zo? Wat betekenen de gecodeerde briefjes?

Zodiac gaat over de maatschappelijke en psychologische prijs die ze betalen voor hun obsessie. De een grijpt naar drank en drugs, de ander verliest zijn baan, de derde zijn gezin. Waarom doen ze dat? Het knappe is dat Fincher deze vraag open laat en wij toch bevredigd worden in onze nieuwsgierigheid, net zoals hij geen woorden nodig had om ons te laten voelen hoe het overspelige paartje eraan toe is.

Fincher is in Zodiac even gedreven als zijn hoofdpersonen. Alles wordt getoond: de redactievergaderingen, telefoongesprekken, foto’s en brieven (authentiek), procedurele kwesties tussen verschillende politiebureaus, de aan een hype grenzende media-aandacht, en de toenemende obsessie van de mannen. Hij laat het uitentreuren zien, tweeënhalf uur lang. En het werkt. Denk niet aan Se7en en Fight Club en je krijgt, net als het personage van Chloë Sevigny bij haar eerste afspraakje met Graysmith (gemeen retard genoemd op de redactie), „de spannendste date uit je leven”.

Zodiac. Regie: David Fincher. Met: Robert Downey Jr., Jake Gyllenhaal, Mark Ruffalo, Anthony Edwards, Brian Cox, Chloë Sevigny. In: 19 bioscopen.