‘Zodiac’ is een briljante kroniek van een obsessie

Zodiac. Regie: David Fincher. Met: Robert Downey Jr., Jake Gyllenhaal, Mark Ruffalo, Anthony Edwards, Brian Cox, Chloë Sevigny. In: 19 bioscopen.

Op het eerste gezicht stelt David Finchers Zodiac een beetje teleur. Waar zijn de stilistische hoogstandjes van Seven en Fight Club? De gebleekte kleuren, vreemde camerastandpunten, opwindende plotonthullingen? Waar is de bijna verlekkerde aandacht voor de bloederige gevolgen van een misdaad? Het duurt even voor je beseft dat Fincher, rusteloos en zoekend als hij is, een nieuwe richting in is geslagen. Eentje die filmisch minder opdringerig de aandacht trekt. Als Finchers eerdere werk te vergelijken is met de film noir uit de jaren veertig, met zijn visuele hoogstandjes en ingewikkelde vertelvormen, dan staat Zodiac dichter bij een minder bekend subgenre dat ook in de jaren veertig hoogtij vierde: de semi-documentaire misdaadfilm. Films als Call Northside 777 en The Naked City (beide 1948) gebruikten waar gebeurde misdaden om hun verhaal te vertellen, liefst op de echte locaties gedraaid in een bijna registrerende stijl. Uit die films sprak een fascinatie voor de nieuwste opsporingsmethoden en technische snufjes van de politie. In Zodiac zien we een politieagent die er niet in slaagt iets door te sturen naar een ander politiebureau omdat dat nog geen fax heeft. Begin jaren zeventig als prehistorie.

Zodiac is zo’n semi-documentaire misdaadfilm. Hij is gebaseerd op honderden kale feiten en daarbij worden virtuoze rijders van de camera of shots van grote hoogte ondergeschikt gemaakt aan de het doel: registreren als in een politie-onderzoek. Fincher en cameraman Harris Savides (die eerder voor Gus Van Sant de camera hanteerde) streefden naar naturalisme. „Hij voelt als een nieuwsitem, niet als een Hollywoodfilm”, zei Fincher over Zodiac .

Zodiac documenteert heel precies en methodisch de geschiedenis van de gelijknamige seriemoordenaar die eind jaren zestig, begin jaren zeventig San Francisco onveilig maakte. De film begint met de eerste moord, op een overspelig koppel, een getrouwde vrouw met een jonge minnaar, die met de auto naar een geïsoleerde lover’s lane rijden. Daar worden ze betrapt in de koplampen van een achterliggende auto. Een man stapt uit. Zonder er woorden aan vuil te maken, laat Fincher voelen hoe de gêne van de overspeligen hun handelen bepaalt. Ze denken, nee ze hópen dat het de politie is en pakken gedwee hun papieren alvast. Dan worden ze in koelen bloede neergeschoten. De moordenaar stuurt een brief en een gecodeerd bericht naar drie kranten, waaronder de San Francisco Chronicle. Als deze niet gepubliceerd worden, slaat hij opnieuw toe.

Hoewel Fincher de moorden laat zien, is hij vooral geïnteresseerd in de gevolgen ervan op de levens van rechercheur David Toschi (Mark Ruffalo), journalist Paul Avery (Robert Downey Jr.) en cartoonist Robert Graysmith (Jake Gyllenhaal). Alledrie raken geobsedeerd door Zodiac. Wie is hij? Waarom werkt hij zo? Wat betekenen de gecodeerde briefjes?

Zodiac gaat over de maatschappelijke en psychologische prijs die ze betalen voor hun aan maniakale verbetenheid grenzende obsessie. De een verliest zich in drank en drugs, de ander baan, de derde zijn gezin. Waarom doen ze dat? Het knappe is dat Fincher deze vraag open laat en wij toch bevredigd worden in onze nieuwsgierigheid, net zoals hij geen woorden nodig had om ons te laten voelen hoe het overspelige paartje eraan toe is.

Fincher toont zich met Zodiac even gedreven als zijn hoofdpersonen. Alles wordt getoond: de redactievergaderingen, telefoongesprekken, foto’s en brieven (authentiek), procedurele kwesties tussen verschillende politiebureaus, de aan een hype grenzende media-aandacht, en de toenemende obsessie van de mannen. Hij laat het uitentreuren zien, tweeënhalf uur lang. En het werkt. Denk niet aan Seven en Fight Club en je krijgt, net als het personage van Chloë Sevigny bij haar eerste afspraakje met Graysmith (pesterig retard genoemd op de redactie),”de spannendste date uit je leven”.