Zacht, ernstig en gelaten

Zachte ernst is de belangrijkste karakteristiek van acteur Jake Gyllenhaal.

Vanaf morgen is hij te zien in Zodiac van David Fincher.

Jake Gyllenhaal is een filmster uit de categorie anti-sterren die in deze jaren zo ruim gesorteerd lijkt. Vergelijk de vorige brat pack maar eens met deze. Sterren als Rob Lowe, Emilio Estevez en Charlie Sheen waren gelikte jongens met gelikte kuiven. De enige existentiële keuze die ze in hun films schenen te moeten maken was: is de vrouw met wie ik gisteren heb gevreeën ook degene met wie ik vannacht naar bed zal gaan? (Met als pregnante uitzondering Charlie Sheen in Oliver Stones Wall Street (1987), die daadwerkelijk moest kiezen tussen goed en kwaad – waarbij het kwaad wel weer werd belichaamd door een mooie vrouw.)

De interessantste jonge sterren van nu zijn Tobey Maguire en Jake Gyllenhaal. Zij zien er in hun films uit of ze het leed van de wereld op hun schouders dragen. Maguire (32) is beroemd geworden als Spider-Man, de tobberigste superheld die ooit op het witte doek kwam sinds de Japanse Zebraman. Gyllenhaal (26) brak door met Donnie Darko, als somnambule puber die door een reuzenkonijn wordt geïnstrueerd tot het plegen van allerlei kwaads.

Jacob Benjamin Gyllenhaal werd op 19 december 1980 geboren in Los Angeles. Zijn vader, Stephen, is een regisseur die voornamelijk voor tv werkt, zijn moeder Naomi schrijft scenario’s. De naam Gyllenhaal – spreek uit dzjielenhaol – gaat terug tot Zweedse adel uit de zeventiende eeuw. Als elfjarige debuteerde Jake in de komedie City Slickers (Ron Underwood, 1991) als zoon van het personage van Billy Crystal. In de jaren daarna remden zijn ouders op kordate wijze zijn ambities af, vertelde hij in een interview met IGN Entertainment in 2004. Ze stonden hem toe audities te doen, in de verwachting dat hij niet zou worden gekozen. Als hij tot hun verrassing tóch werd gekozen, verboden ze hem de rol te accepteren. „Toen haatte ik hen daarvoor”, zei Gyllenhaal. „Nu dank ik ze uit de grond van mijn hart.”

Zijn eerste hoofdrol was in een goed ontvangen film, October Sky (Joe Johnston, 1999). Gyllenhaal speelde de enthousiaste schooljongen in de jaren vijftig die na het zien van de Russische Spoetnik-lancering besluit een Amerikaanse raket te bouwen. Omdat hij en zijn vrienden zelf niet slim genoeg zijn, gaan ze naar de bolleboos van school. „Een doorbraak-rol voor acteur Gyllenhaal”, schreef vakblad Variety. Maar de echte doorbraak zou twee jaar later komen.

Het onheilszwangere Donnie Darko (Richard Kelly, 2001) maakte van Jake Gyllenhaal een wereldster. De film dringt zowel op een heel aards als op een metafysisch niveau door in het leven van een Amerikaanse puber en Gyllenhaal is op beide niveaus overtuigend. Als hij aan tafel: „Je bent zo’n fuck-ass”, snauwt tegen zijn zus – gespeeld door Gyllenhaals echte zuster Maggie, én met zijn satanische lach als hij met zijn ingebeelde konijnenvriend converseert. Na Donnie Darko kon Gyllenhaal zijn rollen uitkiezen en dat lijkt hij met veel zorg te doen. Hij speelt in het apocalyptische klimaatdrama The Day After Tomorrow (Roland Emmerich, 2004), in de romantische thriller Proof (John Madden, 2005) en in de absurde oorlogsfilm Jarhead (Sam Mendes, 2005).

Ernst is de belangrijkste karakteristiek van Gyllenhaal, zachte ernst, en dat is bijzonder in een filmindustrie die drijft op agressie en (platte) humor. De oorlogsfilm Jarhead is een goed voorbeeld van een anti-film waar regisseur Mendes dus een anti-ster voor zocht. In plaats van de personages flink in actie te laten komen met tanks en wapens, laat hij ze de dagen doorbrengen met sjokken, wachten, drinken en plassen. Het commentaar van soldaat Anthony Swofford (Gyllenhaal) is weliswaar sarcastisch, maar gelaten sarcastisch.

De zachtheid van Gyllenhaal – zijn bruine ogen, zachte huid en stille lachje – bracht hem in 2005 ook zijn beroemdste rol tot nog toe, die van homoseksuele cowboy in Brokeback Mountain van Ang Lee. In een levenslange tragische romance met Ennis (Heath Ledger) probeert Jack (Gyllenhaal) uit alle macht een burgerlijk bestaan op te bouwen. Jack is de ‘echte’ homoseksueel, degene die ook met andere mannen vrijt als Ennis niet beschikbaar is. Dat maakte de loftuitingen voor Gyllenhaal groter dan die voor Ledger, die in feite een doorsnee cowboy speelde, zwijgend, in zichzelf gekeerd.

In David Finchers Zodiac die in Cannes in première ging en deze week ook in Nederland uitkomt, is Gyllenhaal opnieuw een ernstige geest. Zijn Robert Graysmith is een bescheiden cartoonist die compleet geobsedeerd raakt door een reeks moorden in de jaren zestig en zeventig. Hij offert alles op om ze op te lossen, maar doet dat met zo’n droevige en ernstige blik in de ogen, dat je nooit denkt met een idioot van doen hebt, maar met een getormenteerde ziel. En die tonen sterren maar zelden.