Eerlijkheid als handelsmerk én handicap

Louis van Gaal greep dit seizoen overal nét naast. Toch trok de trainer van AZ alle aandacht. Mensen die hem goed kennen typeren Van Gaal als familyman, maar ook als iemand die het uiterste van zijn omgeving vergt.

Als de immer smeulende vulkaan in hem weer eens tot uitbarsting komt, houdt zijn partner Truus Opmeer haar hart vast. Thuis, in Noordwijk, ziet ze vaak genoeg de beelden langskomen van Louis van Gaal die een verslaggever de mantel uitveegt of zich opwindt bij een persconferentie. Zoals afgelopen zondag, na de nederlaag (3-0) tegen Ajax in de finale van de play-offs. „Daar heeft hij zelf minder last van dan zijn omgeving”, zegt Opmeer. „Ik ben degene die er wakker van ligt. Met kromme tenen kijk ik naar de tv. En de volgende dag bellen mensen mij erover op.”

Met de voormalige pr-medewerkster van verzekeraar Nationale Nederlanden heeft Van Gaal in feite de ideale media-adviseur in huis. Maar zelfs Opmeer kan zijn soms geagiteerde houding niet veranderen. „Ik neem wel eens zo’n interview op. Later kijken we er dan samen naar. Het lijkt wel of hij een schild om zich heen bouwt zodra de pers in de buurt is. ‘Waarom moeten de mensen mij aardig vinden’, vraagt Louis zich af. ‘Omdat je aardig bent’, antwoord ik dan. Het maakt hem niet uit hoe mensen over hem denken. ‘Eerlijkheid is je handicap’, zeg ik wel eens tegen Louis. Dat is in hem te prijzen. Hij maakt het voor zichzelf wel moeilijk. Jammer. Aan de andere kant: toch liever een man die zijn emoties toont dan een voorgeprogrammeerde trainer.”

Misschien komt dat fulmineren voort uit zijn jeugd. Van Gaal groeide op in de Amsterdamse Watergraafsmeer, niet ver van het Ajax-stadion. Hij was de jongste in een gezin van negen kinderen. Op zijn elfde overleed zijn vader. In een tv-portret vertelde zijn vriend Ruud Bröning in 2005: „Hij heeft altijd iets moeten laten zien naar zijn oudere broers toe. Zo van: ik kan ook wat. Geldingsdrang.”

Van Gaal won als trainer/coach alles wat er op clubniveau te winnen valt. Maar ondanks die successen is de voormalige docent op z’n 55ste nog even gedreven als in de beginjaren van zijn trainersloopbaan. Gerard van der Lem, die negen jaar zijn assistent was bij Ajax en FC Barcelona, kan zich daar nog steeds over verbazen. „Hij is nog zó scherp. Als je de top wilt bereiken, moet je dat misschien ook wel zijn.”

Huisvriend Rob Cohen, schoonvader van Frank de Boer, vult aan: „Die passie verbaast mij soms ook. Ik hoor wel eens dat hij zelfs bij een uitlooptraining op maandag nog heel gedreven is.”

Foppe de Haan, bondscoach van Jong Oranje en voorzitter van de belangenvereniging Coaches Betaald Voetbal, ziet op het trainingsveld bij Van Gaal iets terug van zichzelf. „Je neemt je voor het kalm aan te doen, maar dat is vaak moeilijk. Net of er op dat moment een ander mens in je op staat.”

Van Gaals keuze voor AZ – als opvolger van zijn geestverwant Co Adriaanse – was twee jaar geleden opmerkelijk. Zeker zo verrassend was de mededeling dat hij zijn verbintenis bij de Noord-Hollandse provincieclub tussentijds verlengt tot 2009. Mogelijk blijft hij zelfs tot 2010, tenzij Duitsland, Spanje, Argentinië, Engeland of Nederland hem over twee jaar vraagt bondscoach te worden voor het WK in Zuid-Afrika. Volgens Opmeer had Van Gaal de beslissing destijds snel genomen. „Al na het tweede gesprek met Dirk Scheringa (voorzitter, eigenaar, red.) kwam hij thuis met de mededeling: ‘Truus, het voelt zo goed. Ik mag meehelpen deze club opbouwen. Ik heb het nog nooit zo naar mijn zin gehad’.”

Scheringa beschouwt niet de trainer, maar de spelers als passanten. Van Gaal heeft in zijn optiek „een onbeperkte houdbaarheidsdatum”. Opmeer: „Louis loopt als een rode draad door de groei van AZ. Ik zie hem nog tot na 2010 bij AZ blijven en daar zijn loopbaan afsluiten. Dat had hij eigenlijk als technisch directeur bij Ajax willen doen, maar die droom werd tot zijn grote verdriet verstoord.” Volgens Cohen stapte Van Gaal bij Ajax op, omdat het bestuur zich niet aan de afspraken hield. „De lat zou hoger komen te liggen, maar dat gebeurde niet. Ze zouden hem nu alsnog de hoogste baas van Ajax moeten maken.”

Opmeer kreeg vooraf een andere voorstelling van zaken over Van Gaals functie bij AZ. „Het zou een relaxed baantje worden. De bedoeling was dat we samen gingen golfen, maar ik moet de eerste les nog krijgen. Hij is altijd met de club bezig. Ook nu hij zich alleen maar op het trainerschap hoeft te concentreren.”

Waar Van Gaal ook onder contract staat, hij doet aan het einde van de dag overal het licht uit. Dat was bij Ajax zo, bij Barcelona, bij de KNVB en nu weer bij AZ. Hij eist veel van zijn assistenten, die zeventig uur per week moeten werken, en van zichzelf. Opmeer: „Daarom hadden we wat mij betreft naar het buitenland moeten gaan. Als je dan toch zo hard werkt, laat er dan ook maar een heel goed salaris tegenover staan. Ik wil niet beweren dat Louis slecht verdient bij AZ, integendeel, maar in andere landen gaat het om andere bedragen. Gewoon ordinair zakken vullen. Louis vindt het heel naar als ik dat zeg. ‘Truus, we hebben het al zo goed’, reageert hij dan. ‘Je hebt tien jassen in de kast hangen, moet je dan twintig jassen hebben? Koop ze maar, als je daar gelukkig mee bent. Je lijkt wel een echte voetbalvrouw!’”

Ambitie en eerzucht zijn belangrijker dan luxe of status. Nog maar anderhalf jaar geleden toonde Van Gaal bij een thuiswedstrijd, toen nog in de bouwvallige Alkmaarder Hout, vol trots zijn werkruimte aan Truus. Op het moment dat de befaamde coach de sleutel in het slot van een bouwkeet stak, stond het huilen haar nader dan het lachen. Ze kon het bijna niet geloven. De man die de grandeur gewend was van het imposante Camp Nou in Barcelona en de riante Arena in Amsterdam nam hier genoegen met een oude schuur.

„Jij met je uiterlijk vertoon, daar gaat het toch helemaal niet om”, beet Van Gaal haar toe toen hij de teleurstelling op het gezicht las van zijn wederhelft. „Kijk eens wat een trainingsveld ik hier heb. En belangrijker: ik werk met de leukste spelersgroep ooit.” Vervolgens liep Opmeer met opgetrokken benen terug naar de krappe bestuurskamer om te voorkomen dat haar voeten nat zouden worden van de urine die vanaf de waterplaats vrij over het pad achter de hoofdtribune stroomde. „Ach, dat spuiten ze morgen wel weer weg”, zei Van Gaal schouderophalend.

Volgens Opmeer voelt haar partner zich bij AZ als een vis in het water omdat de lijnen kort zijn. „Bij Barcelona had hij te maken met 32 bestuursleden. Ajax bestond aan de top uit verschillende groepjes en achterklap.”

Aan het Kooimeerplein in Alkmaar heeft Van Gaal alleen algemeen directeur Toon Gerbrands, technisch directeur Marcel Brands en Scheringa om zich heen. Gerbrands: „We hebben twee jaar geleden in zijn huis in het Spaanse Sitges vier uur gesproken over de filosofie van de club. Dat die zo duidelijk vastlag had hij nog nooit meegemaakt.”

Louis kon naar clubs in Argentinië, Duitsland en Engeland. Dat hij daar niet voor koos en kiest, verbaast Van der Lem. „Hij had veel meer geld kunnen verdienen. Maar als een club niet bij je sportieve ambitie past, zorgt dat alleen maar voor ergernis. Zeker bij een figuur als Louis.”

Er bestaan parallellen met de gouden periode uit de jaren negentig bij Ajax. Toen bouwde Van Gaal een onoverwinnelijk elftal op na het vertrek van de coryfeeën Dennis Bergkamp en Wim Jonk. Nu begon hij dit seizoen bijna bij nul nadat een groot aantal spelers hun geluk in het buitenland ging beproeven. „Bij Ajax bestond het geraamte uit veel eigen talent”, wijst Van der Lem op een verschil. „AZ heeft bijna geen eigen kweek in de selectie. Toch is de club er in geslaagd talentvolle spelers sneller aan te trekken dan de traditionele topdrie (Ajax, PSV en Feyenoord, red.).”

Net als nu bij AZ had Van Gaal als trainer van Ajax ook het meeste succes met jonge spelers. Het lijkt of het werken met gevestigde vedetten, zoals bij het Nederlands elftal, hem minder goed afgaat. Hoewel hij ook twee keer kampioen werd met FC Barcelona en de Georgiër Shota Arveladze bij AZ met hem wegloopt. „Van Gaal is naast een opbouwtrainer ook een prestatiecoach”, typeert De Haan zijn collega. „Maar hij functioneert het beste met een team met redelijk jonge spelers die nog te beïnvloeden zijn. Hij is een echte leraar.”

Van Gaal staat volgens Gerbrands ook open voor innovatieve veranderingen in het voetbal. Zo werkte hij met de onlangs overleden psycholoog en organisatieadviseur Leo van der Burg. Gerbrands: „Hij noemde hem geen psycholoog maar ‘onze bedrijfseconoom’. Hij was er ten slotte om ons kapitaal te vergroten. Van der Burg leerde de technische staf wat je aan een mens kan veranderen en wat niet.”

Hij mag dan als een workaholic te boek staan, de mens Van Gaal is meer dan voetbal alleen. Hij houdt van golfen, kaarten, dineren en films kijken. Hij staat bekend als een echte familyman. Cohen: „Louis is een warm mens. Hij zal nooit de verjaardagen van mijn dochters vergeten. In zijn eerste seizoen bij AZ was de vader van de Marokkaan Tarik Sektioui ziek. Die jongen mocht zo lang als hij wilde naar zijn vader toe. Dan is voetbal van ondergeschikt belang, vindt Van Gaal.”

De CDA-aanhanger Van Gaal, die vorig najaar zelfs het congres van de christendemocraten toesprak, is verder erg actief op het gebied van liefdadigheid. Zoals voor de stichting Spieren voor Spieren. De honoraria van lezingen gaan vaak naar een goed doel. Opmeer: „Onlangs deed hij iets met gehandicapten voor Erica Terpstra en Mies Bouwman. Werd ik gebeld door Terpstra: ‘Wat heb jij toch een wereldvent, hoe hij ons heeft geholpen slaat alles’. Weinig mensen weten dat hij zo is.”

Volgens zijn omgeving kan Van Gaal best veel hebben. Ook als de draak wordt gestoken met zijn fanatisme. Op een zogenoemde teambuildingsdag, waarbij ook alle partners betrokken waren, moesten de aanwezigen een toneelstukje opvoeren. De spelers verzorgden een persiflage op Van Gaal. Gretar Steinsson deed de wedstrijdbespreking („Shota ben je ziek, ík ben nooit ziek!”), Kew Jaliens verzorgde het praatje in de rust („Je moet geil zijn op de bal”) en Shota Arveladze het praatje achteraf: „Gewonnen, maar zó slecht gespeeld! Koevermans, je moet scoren, daar ben je voor!” Opmeer: „Het was fantastisch, ik heb dubbel gelegen. Louis vond het ook mooi, maar zei: ‘Je denkt toch niet dat ik écht zo ben’. Ik zeg: ‘Ik twijfel er niet aan’.”

Een bijzondere ervaring had Foppe de Haan in januari met Van Gaal, toen hij de AZ-trainer namens de vakorganisatie CBV moest vragen zijn excuses aan te bieden voor de kritiek op bondscoach Marco van Basten. Een zinloze missie. De Haan: „Hij zei: ‘Ik snap wel waarom jullie er zijn, maar mijn standpunt is ongewijzigd’. We hebben er een kwartiertje aan gewijd en daarna ging het gesprek over trainen en spelers. Als Louis een bepaalde mening heeft, moet je wel met 25.000 argumenten komen om hem daar van af te brengen.”