Saoedische vrouwen willen hun eigen vrijheid

De jonge Saoedische schrijfster Rajaa Alsanea houdt de conservatieve Arabische wereld een spiegel voor. De mensen hunkeren naar verandering, zegt ze. Maar, vergis je niet: ‘We willen dat de islam de wet blijft’.

‘De meiden van Riaad’ van de jonge Saoedische schrijfster Rajaa Alsanea is een roman over vier vriendinnen met hun liefdes en ambities en hun frustraties door tegenwerking van familie en de verstikkende restricties van de maatschappij. Niet bijzonder schokkend vanuit het Westen gezien, zeker niet erotisch of seksueel expliciet. Maar in het ultraconservatieve Saoedi-Arabië sloeg het boek in als een bom toen het eind 2005 in Beiroet verscheen.

Tegenstanders bedreigden de schrijfster met de dood, maar een veel groter aantal mensen juichte haar toe als voorvechtster van vrouwenrechten, en het boek vloog weg (tot dusverre 100.000 officiële exemplaren maar daarnaast waarschijnlijk een gigantisch aantal illegale drukken). „Zelfs vaders mailden me, om te zeggen dat ze nu pas zagen hoe treurig het lot van hun dochters is”, zegt Alsanea – alleen stiekem met jongens omgaan, vaak door hun familie uitgehuwelijkt, voortdurend in de gaten gehouden door de religieuze politie, niet gerechtigd zelf een contract te ondertekenen of alleen op reis te gaan. „Saoedische mannen denken er doorgaans niet aan hoe vrouwen zich voelen of wat ze doormaken. En vrouwen wordt geleerd zich rustig te houden en hun gevoelens voor zich te houden.”

Het is niet zo dat Rajaa Alsanea (26) altijd een voorvechtster is geweest van vrouwenrechten of andere hervormingen in Saoedi-Arabië. „Ik wilde van kind af aan schrijfster worden. Ik droomde van de Nobelprijs toen ik klein was. Ik wilde de verteller zijn aan wie mensen zich hechten omdat hij licht werpt op dingen die zij normaal niet zien. Maar pas toen ik 18 jaar was en op de universiteit met andere meisjes in aanraking kwam, wist ik waarover ik wilde schrijven. Al de kleine persoonlijke dingen uit het leven van Saoedische meisjes en de traditionele Saoedische maatschappij die zoveel beperkingen aan hen oplegt, waar ik nooit eerder over nadacht”, zegt Alsanea in een vraaggesprek.

Deze week was ze in Amsterdam omdat haar boek over twee weken in Nederlandse vertaling uitkomt. Ze woont tijdelijk in Chicago, om zich als tandarts te specialiseren in endodontologie (wortelkanaalbehandelingen). Dat is de andere kant van Rajaa al-Sanea. Haar hele familie bestaat uit artsen en tandartsen, dat is één reden voor die studie. Maar ook: voor Saoedische meisjes is het goed om arts of tandarts te worden. „Je wordt sterker. In de gezondheidszorg werken mannen en vrouwen samen [in tegenstelling tot andere sectoren van de maatschappij, red.] en dat ontwikkelt je zelfvertrouwen.”

Vastbesloten vrouwen in Saoedi-Arabië kunnen tegenwoordig doordringen in mannenbolwerken als het bedrijfsleven en zich zelfs op de televisie manifesteren. Maar alléén als hun vaders en broers dat goed vinden. Alsanea komt dus uit een liberale familie. „Ik ben niet als een verlegen meisje opgevoed, mijn vier broers zeiden altijd tegen mij en mijn twee zusjes dat we zelf onze problemen moesten oplossen.”

Een heleboel jonge vrouwen zien haar nu als rolmodel; „zelfs sommige jonge mannen”. Er is een grote dorst naar verandering in Saoedi-Arabië, zegt ze. En er zijn veranderingen in Saoedi-Arabië, zie alleen al het feit dat haar boek er ongecensureerd te koop is en ook op alle televisiezenders en in kranten is besproken. Nog maar een paar jaar eerder was dat absoluut niet mogelijk geweest. „Maar de veranderingen gaan heel langzaam en dat is vaak niet bevredigend voor ons. Dat laten we blijken in films of boeken – zo laten we onze stem horen in de Saoedische maatschappij.”

Want, zegt ze, er zijn ook veel Saoediërs die conservatief zijn en tegenstander van snelle hervormingen. „Zij voelen zich heel veilig in hun huidige leven. Zij voelen verandering als aantasting van hun veiligheid. Ze hebben het gevoel dat ze naar de andere kant van de rivier moeten gaan zonder dat ze weten hoe daar de situatie is. Ik en sommige van mijn vrienden hebben andere culturen gezien. Wij weten dat verandering niet slecht voor je is.”

„Ik denk dat de intelligente mensen in Saoedi-Arabië moeten samenwerken om er een beter land van te maken. Ik denk dat de meerderheid van de mensen niet conservatief of liberaal is. De meeste mensen willen een gelukkig leven leiden, een normaal leven. Ze zeggen tegen elkaar: O God, we zijn hier ziek van. We willen bioscopen omdat we willen uitgaan en plezier willen hebben. We willen theaters, we willen autorijden.”

Natuurlijk, erkent Alsanea, zijn er veel meiden van Riad die heel anders zijn dan de welgestelde meisjes uit haar boek, die niet stiekem met mannen omgaan, die niet willen autorijden, die niet te midden van mannen willen werken. „Maar hun is ingeprent dat vrijheid slecht voor ze is omdat ze islamitische vrouwen zijn en dat ze de vrijheid in andere landen niet willen omdat het er veel te vrij is en gevaarlijk. Ze zijn bang gemaakt voor verandering.”

Maar Alsanea wil zelf ook helemaal niet dat Saoedi-Arabië een westerse maatschappij wordt. Ze vindt het onzin dat alle vrouwen in Saoedi-Arabië verplicht zijn de lange zwarte abaya plus hoofddoek te dragen. „Mensen moeten niet worden gedwongen om iets te doen waarvan ze niet zijn overtuigd. Ik persoonlijk trok altijd mijn abaya uit zodra ik in het vliegtuig naar het buitenland zat. Maar dat was toen ik er niet van overtuigd was dat ik zo gekleed moest gaan voor God. Toen ik daarvan wél overtuigd raakte, werd het veel makkelijker. Nu heb ik niet het gevoel dat ze me dwingen het te dragen.” Ze draagt in Amsterdam een roze hoofddoek.

„Maar Saoedische vrouwen willen niet jullie vrijheid”, zegt Alsanea. „We geloven dat we verschillende culturen hebben. We hebben verschillende godsdiensten en tradities. Het is okay als jullie zo willen leven, maar wij willen onze islamitische identiteit en we willen dat de islam de wet van het land blijft. We willen zelfs niet als Turkije worden. We willen af van die restrictieve tradities – dat vrouwen niet mogen autorijden en zo. Er is geen plaats meer voor die oude tradities in deze eeuw. Maar zelfs de meest verlichte vrouwen willen niet dat het hier wordt als de Verenigde Staten of andere landen. Ze willen Saoediër zijn en hun eigen cultuur houden.”