In het voetspoor van Sultan Khan

Kunnen schakers dan nooit een partij van nú zien zonder te denken aan een van tachtig jaar geleden? Een bediende uit India won verrassend in 1930.

Ik liet de partij zien waardoor Veselin Topalov in de laatste ronde van het Mtel toernooi in Sofia naar de eerste plaats klom, en toen mijn schaakvriend de stelling na de 16de zet zag, kwam de glimlach van de fijnproever op zijn gezicht. „Sultan Khan-Capablanca, Hastings 1930”, zei hij.

Kunnen die schakers dan nooit iets van nu zien zonder meteen te denken aan iets dat bijna tachtig jaar geleden gebeurde? Er zijn mensen die daar de spot mee hebben gedreven, maar wij koesteren onze geschiedenis.

Niet iedereen overigens. David Bronstein was diep geschokt toen Vasili Ivantsjoek, 45 jaar jonger dan hij, eens tegen hem zei: „Ja,ja, ik heb een van uw partijen gezien.’ Eén partij van de honderden prachtpartijen die hij had gespeeld? Later won Bronstein eens van een trainer van Ivantsjoek en hij was toen blij dat Vasili daardoor in ieder geval twee partijen van hem zou kennen.

De overeenkomst tussen Topalov-Sasikiran uit het Mtel toernooi en de oude partij Sultan Khan-Capablanca zat hem in zwarts pionnenstructuur, die garant staat voor lang lijden. Sultan Khan won na 65 zetten, wat toen een geweldige indruk maakte. Capablanca was dan wel geen wereldkampioen meer, maar in de drie jaar sinds hij zijn titel was kwijtgeraakt, had hij slechts drie serieuze partijen verloren. Sultan Khan was geen sultan, maar een eenvoudige bediende uit India die met zijn baas mee naar Europa was gekomen en voor 1930 nog nooit tegen een Europese meester had gespeeld.

Hij was een schaker met eindeloos geduld. Topalov is lichter ontvlambaar en won op een heel andere manier dan Sultan Khan indertijd: met een stukoffer dat de strijd plotseling verscherpte. Hij gaf Sasikiran daardoor wel een kans om remise te maken en als dat gebeurd was zou niet Topalov, maar de Indiër Sasikiran in zijn eentje het supertoernooi in Sofia hebben gewonnen, wat een sensatie zou zijn geweest, slechts weinig kleiner dan het succes van Sultan Khan in 1930.

Sasikiran zag de redding niet en daardoor won Topalov voor minstens de vierde keer een toptoernooi dat hij heel slecht begonnen was. Deze keer begon hij met een half punt uit drie partijen en na de eerste helft van deze dubbelrondige zeskamp stond hij op de voorlaatste plaats, anderhalve punt achter op de leider Mamediarov. „Als je veel geld wil verdienen, wed dan nu op Topalov, beroemd om zijn comebacks”, schreef de firma Chessbase toen. Een verstandig advies.

Topalov - Sasikiran, Sofia 2007

1. d4 Pf6 2. c4 e6 3. Pc3 Lb4 4. e3 b6 5. Ld3 Lb7 6. Pf3 0-0 7. 0-0 d5 8. a3 Ld6 9. cxd5 exd5 10. b4 Pbd7 11. b5 Pe4 12. Lb2 Te8 13. a4 Te6 14. Pe2 a5 15. La3 Tc8 16. Lxd6 cxd6 Nu heeft zwart de pionnenstructuur die ook voorkwam in Sultan Khan-Capablanca. Zwarts dubbelpion is moeilijk aan te pakken, maar maakt zijn stelling heel rigide. Hij heeft een langdurige en ondankbare verdediging voor de boeg. 17. Tc1 Pdf6 18. h3 Te7 19. Db3 h6 20. Txc8 Dxc8 21. Tc1 Tc7 22. Txc7 Dxc7 23. Dc2 De7 Een moeilijke keuze. Ook het eindspel na 23...Dxc2 24. Lxc2 zou heel onprettig voor zwart zijn. 24. Dc1 g6 25. Ph2 Kg7 26. h4 Pe8 27. f3 P4f6 28. Pf1 h5 29. Pf4 Pd7 30. De1 Pf8 31. Dg3 Kh6 32. Pxh5 Plotseling verscherpt wit de strijd met een stukoffer. Objectief gezien is dit niet het sterkste, want het had tegen de beste verdediging tot remise moeten leiden, terwijl Topalov met rustig spel de duimschroeven had kunnen aandraaien. 32...gxh5 Na 32...Kxh5 33. Df4 zou zwart mat gaan. 33. Dg8 f5 34. Pg3 Pg7 35. Lxf5 Pg6 36. Lxg6 Kxg6 37. Pxh5 Dxe3+ 38. Kh2

Nu had zwart zich kunnen redden met 38...Dxd4. Hij deed het niet omdat hij, waarschijnlijk in tijdnood, geen goede zet voor zichzelf zag na 39. Kg3. Maar er is er wel een: 39...Kh6, waarna wit niet beter heeft dan zetherhaling door 40. Dh8+ Kg6 41. Dg8.

38...De7 39. Pf4+ Kf6 40. g4 Df7 41. Dd8+ De7 42. Dg8 Df7 43. Dd8+ De7 44. Dxe7+ Kxe7 45. Kg3 Pe6 Relatief beter was 45...Kf6, al zou zwart het waarschijnlijk niet redden.

46. Pxe6 Er was scherpe berekening nodig om te zien dat dit geforceerd wint.

46...Kxe6 47. f4 Lc8 48. f5+ Kf7 49. h5 Ld7 50. h6 Kg8 51. Kf4 Le8

De moeilijkste variant was 51...Lxb5 52. g5 (niet 52. axb5 a4 en zwart wint) Kh7 53. axb5 a4 54. f6 Kg6 55. f7 Kxf7 56. Kf5 a3 57. g6+ Ke7, waarmee zwart nog een dame-eindspel bereikt, dat overigens simpel gewonnen is voor wit.

52. Kg5 Kf7 53. h7 Kg7 54. h8D+ Kxh8 55. Kf6 Lxb5 56. Ke7 Ld3 57. f6 Lg6 58. f7 Lxf7 59. Kxf7

Zwart gaf op.