Expres kinderloos en toch tevreden

Vrouwen die ervoor kiezen om kinderloos te blijven en daarover niet tobben. Ze komen zelden aan het woord. ‘Daarom schreef ik er een boek over’, vertelt Emily Nobis aan Sandra Heerma van Voss

Tik-tak... Tik-tak... TIK. TAK.Elke kinderloze vrouw van boven de dertig zou hem moeten horen: haar biologische klok. Hoe ouder ze wordt, des te minder tijd haar nog rest om zich voort te planten, hoort en leest ze om zich heen.

Op haar eenendertigste kan ze de oogkleppen nog even ophouden en haar vrije twintigersleven ongestraft blijven voortzetten, maar elke volgende verjaardag, elke zwanger geraakte vriendin, elk pas geboren neefje of nichtje drukt haar weer ruw met de neus op de feiten: nu kan het nog, maar straks niet meer. Sterker nog: misschien kan het nú al niet meer, want haar kansen op een gezonde baby nemen vanaf haar vijfendertigste dagelijks verder af. Ook een vrouw die eigenlijk best tevreden is met het hier en nu, vergaat het lachen weleens bij weer zo’n reeks statistieken. Stel dat ‘later’ voor haar straks inderdaad ‘te laat’ blijkt te zijn. Wat dan?

Ja, wat dan. In de tv-serie Sex & The City, die onvolprezen staalkaart van moderne vrouwenlevens, dreigt Carrie als 38-jarige niet-moeder een keer zo gestresst te raken dat ze ,,niet eens meer de tijd heeft om dit koekje op te eten”. Ze heeft eindelijk een man ontmoet met wie ze verder wil, een veel oudere, spannende Rus, maar die is al vader en wil geen kinderen meer. Wat wil zíj eigenlijk, heeft hij haar gevraagd, en Carrie weet het niet. Catch-38 heet deze aflevering.

Carries vriendin Samantha, zeer expres kinderloos, weet het wél: „Bye bye baby. What else is on the menu?” Als Carrie zich haar leven nu eens mét Rus en zónder baby voorstelt, wat ziet ze dan? Hem, zegt Carrie dromerig. Seks. Reizen. Comfort, liefde, avontuur... Nou? vraagt Samantha triomfantelijk. Is dat nou zo erg?

Geen kinderen geen bezwaar, een boek van Opzij-redactrice Emely Nobis dat onlangs verscheen bij Uitgeverij Contact, zou je een journalistieke, degelijk onderbouwde versie van Catch-38 kunnen noemen. Nobis (47) is zelf bewust kinderloos, en voerde voor haar boek uitgebreide gesprekken met achttien gelijkgezinden: vrouwen die vaak al vanaf hun eigen kindertijd weten, of beter gezegd: voelen, dat ze geen moeder willen worden.

De manier waarop hun volwassen levens eruitzien verschilt, maar of ze nu alleenstaand zijn of een relatie hebben, fulltime of parttime of helemaal niet werken, op het uitblijven van hun kinderwens heeft dat nauwelijks invloed. Het is eerder andersom: dit instinct is zó sterk dat ze hun leven er onbewust naar inrichten.

U hebt achttien vrouwen geïnterviewd met eenzelfde soort levenshouding. In hoeverre zijn zij representatief?

,,Wat kinderloosheid betreft is Nederland in Europees opzicht een middenmoter. Van de vrouwen uit 1960 wordt volgens het CBS 17,3 procent geen moeder, en van de meisjes die nu worden geboren, krijgt naar verwachting een op de vijf nooit kinderen. Bij de hoogopgeleide vrouwen is het één op de vier. Van dat totaal is waarschijnlijk ruim de helft gewild kinderloos; precies valt dat niet te zeggen, omdat niet van elke vrouw de motieven bekend zijn. Maar ruwweg gaat het nog altijd om één op de tien vrouwen.

,,Uit internationaal onderzoek naar bewust kinderlozen komen een paar gedeelde eigenschappen naar voren: de vrouwen zijn vaak hoog opgeleid, staan weinig traditioneel in het leven en ze hebben een grote vrijheids- en onafhankelijkheidsdrang. Maar de grootste gemene deler die ik gevonden heb is het ontbreken van dat ‘oergevoel’, dat ‘moederinstinct’ waar ze anderen over horen. Dat kennen ze simpelweg niet.

,,Mijn voornaamste doel met dit boek was om nu eens niet de tobbers en de twijfelaars het woord geven, want die hoor je al genoeg, maar vrouwen als ikzelf: wij twijfelen of tobben niet, we hebben nooit enige klok horen tikken en we zijn desondanks gelukkig en tevreden met ons leven. Het kostte weinig moeite om zulke vrouwen te vinden. Ik had er zo vijftig kunnen interviewen, maar dan was er minder ruimte voor details geweest.”

Heksen. Seksueel gefrustreerden. Blauwkousen. Zieligerds. En, recentelijker: eenzamen. Egoïsten. Narcisten. In Geen kinderen geen bezwaar somt Nobis de stempels op die vrouwen zonder kinderen in de loop der eeuwen opgeplakt hebben gekregen: een mismoedig makend rijtje. Met de jaren wordt kinderloosheid wel meer geaccepteerd, maar ook de geïnterviewden uit het boek hebben allemaal ervaring met vervelende of indiscrete opmerkingen. Ze zouden ‘geen echte vrouw’ zijn, later vast nog spijt krijgen, enzovoort.

Waarom roepen niet-moeders zulke negatieve reacties op?

,,Een vrouw die geen kinderen wil en daarvoor uitkomt, knaagt aan de wortels van de sekseverhoudingen. Ze laat zien dat ze andere dingen kan en doet dan moeder zijn.

,,Of dat geaccepteerd wordt, hangt van haar omgeving af: in steden en door jongere generaties zal ze er minder snel op worden aangesproken dan op plaatsen waar alles nog huisje-boompje-beestje is. In haar eigen vriendenkring komen vaak alleen al om praktische redenen meer kinderlozen voor en is het geen onderwerp van discussie; op feestjes waar alleen maar ouders met kinderen zijn wél.

,,Persoonlijk heb ik me nooit veel van het commentaar van anderen aangetrokken, laat staan dat het me ooit aan het twijfelen heeft gebracht. Ik ben in het reine met mijn keuzes, dus ik heb weinig behoefte om van me af te bijten. In felle tegenreacties als de ‘kindervrij’-beweging (zie www.kindervrij.nl) herken ik me ook helemaal niet. Ik hou van kinderen, ze horen bij het leven en in de maatschappij. Ik moet er niet aan denken dat er hier ‘kindvrije’ restaurants komen, zoals in de Verenigde Staten.”

De meeste geïnterviewden hebben een langdurige relatie met een man. Hebben die mannen evenmin een kinderwens?

,,Het opvallende is dat mannen zich meestal blijken te schikken in wat hun vrouw wil. Het kan wat hen betreft beide kanten opgaan: wel of geen kind. Zelf kwam ik op mijn 35ste mijn huidige partner tegen, die al kinderen had uit een eerder huwelijk en er niet nog meer wilde. Eerst maakte hij zich nog zorgen over míj: wist ik het wel zeker? Ik heb hem ervan verzekerd dat zijn positie voor mij juist een voordeel was.

,,Een paar geïnterviewden hebben een moment van twijfel gekend, toen er een man in hun leven kwam die per se een kind van hen wilde. Maar die relaties sneuvelden, en dan verdween de kinderwens ook weer.”

Als verklaring voor kinderloosheid wordt vaak het ‘kind of carrière’-dilemma aangehaald, zoals in het weekblad Intermediair, dat vorige week het abortusrelaas van een hoog opgeleide vrouw op de cover zette. Hoe kijkt u hier tegenaan?

,,Het ligt genuanceerder dan in dit soort verhalen wordt voorgesteld. Ten eerste is het carrière-argument zeker in Nederland nogal een zwaktebod: het is hier goed mogelijk om in deeltijd te werken, baan en gezin zijn hier beter te combineren dan in andere landen. Ten tweede klopt het niet dat juist ambitieuze vrouwen van kinderen afzien. Uit internationaal onderzoek blijkt dat de meeste kinderloze vrouwen helemaal geen carrièrebanen hebben, maar functies in het middenkader of op lagere niveaus.

,,Ook de vrouwen uit mijn boek koesteren hun onafhankelijkheid veel meer dan hun baan. Ze hebben vaak een vrij, creatief beroep, en ze hebben hobby’s: de een reist graag, de ander heeft een stoet huisdieren, een derde is maatschappelijk actief. Ze besteden veel tijd aan hun partner. De verschillen tussen moeders en niet-moeders worden dus juist búiten werktijd zichtbaar.

,,Er zijn altijd al vrouwen geweest die geen moeder wilden worden. Een eeuw geleden kozen zij er soms voor om niet te trouwen, omdat het huwelijk meestal ook het moederschap impliceerde. Ze bleven bij hun ouders, werden non, of onderwijzeres. Nu liggen er veel meer wegen voor hen open.

,,Op vrouwen die twijfelen over het moederschap zijn gunstige arbeidsvoorwaarden en goede kinderopvang wel van invloed. Maar niet zolang ‘ouder’ in al die regelingen impliciet gelijk wordt gesteld aan ‘moeder’. De vaders moeten meedoen. In traditionele landen als Italië, Spanje en Japan daalt het geboortecijfer de laatste jaren dramatisch: vrouwen daar hebben geen zin meer in moederschap op de oude voorwaarden, waarin de zorg voor de kinderen alleen op hen neerkomt. In IJsland en de Scandinavische landen, waar werkende moeders een geaccepteerd fenomeen zijn en waar vaders worden gestimuleerd om thuis mee te helpen, komt minder kinderloosheid voor. In IJsland werkt negentig procent van de vrouwen, in Italië nog niet de helft.

,,Aan die cijfers kun je trouwens ook zien dat ‘zorgen’ bepaald geen vrouwelijke liefhebberij is. Dat vrouwen van nature geschikter zouden zijn om luiers te verschonen, wasjes te draaien en boodschappen te doen is klinkklare onzin, een handig bedenksel van luie mannen. Wie vindt die dingen nou heerlijk om te doen? Zolang een maatschappij niet mee-emancipeert en blijft uitdragen dat een vrouw thuis bij haar kinderen hoort, zullen meer vrouwen kiezen voor een leven zonder kinderen. Dat traditionele gezin van weleer, dat komt nooit meer terug.”

In Catch-38 neemt Carrie tijdens het tobben tenslotte toch maar een hap van haar koekje. Hoe smáákt het eigenlijk, vraagt Charlotte haar, de vriendin die zelf wanhopig bezig is om de ‘baby race’ nog te winnen. ,,Het is zo lekker”, antwoordt Carrie met volle mond, ,,dat ik vergeten ben om een baby te krijgen.”

Emely Nobis, ‘Geen kinderen geen bezwaar. Waarom niet alle vrouwen moeders willen zijn’. Uitg. Contact, 208 pag., 19,90 euro. Voor internet-sites over bewuste kinderloosheid, zie http://bewust-kinderloos.startkabel.nl en http://kindervrij.startpagina.nl.