‘Bokito herkende zijn aanbidster als vrouw’

Gedragsbiologe Wineke Schoo vindt het „heel vervelend” dat de ontsnapping van Bokito in Blijdorp het beeld van de gorilla als King Kong bevestigt. Gorilla’s zijn juist heel „relaxed”.

Ook Burgers’ Zoo in Arnhem heeft een mevrouw die regelmatig naar de gorilla’s gaat kijken. Anders dan in de Rotterdamse diergaarde Blijdorp waar de vrouw die dweepte met gorilla Bokito slechts van hem was gescheiden door een glaswand, kunnen bezoekers in Arnhem niet dichtbij de dieren komen. Het is een maatregel die een ‘speciale band’ tussen mens en een individueel dier voorkomt, stelt gedragsbiologe Wineke Schoo (38) die als curator verantwoordelijk is voor de afdelingen mensapen, zoogdieren en vogels in Burgers’ Dierenpark.

„De gracht om het gorilla-eiland is ruim zeven meter, dat is boven de richtlijn van zes meter die tegenwoordig geldt. Ook in het binnenverblijf houden we afstand. We hebben wel vaste bezoekers die altijd voor een bepaalde diersoort komen, maar er zijn hier minder abonnementhouders dan in Blijdorp. Arnhem is een provincieplaats en de dierentuin ligt aan de rand van de stad, daardoor lopen mensen niet zo makkelijk even binnen, zoals in stadsdierentuinen als Blijdorp en Artis.”

Dat vooral vrouwen van apen houden is bekend. Maar of dat fenomeen verklaard kan worden uit de aantrekkingskracht van gorillamannetjes, wier viriliteit en imposante postuur appelleren aan een mannelijk ideaalbeeld, weet Schoo niet. Ook speculeren over de psychologische drijfveren van de vrouw die Bokito vier keer in de week placht te bezoeken en hem haar ‘lieveling’ noemde nadat hij haar vorige week ernstig had verwond, laat ze liever aan anderen over. Wel constateert ze dat het publiek vaak onder de indruk is van de spiermassa en schoonheid van gorilla’s.

„Mensen kunnen gorillavrouwtjes meestal niet uit elkaar houden, ze kijken vooral naar het mannetje omdat hij er erg afwijkend uitziet. Hij is veel groter en zilvergrijs. Die kleur krijgt hij in de puberteit onder invloed van veranderende hormonen. Als hij geslachtsrijp is, gaat hij de competitie met zijn vader aan en uiteindelijk zal hij de groep verlaten en een eigen harem om zich heen verzamelen. Ik vind een gorillamannetje ook mooi, maar ik zie het als dier. De vrouw die is aangevallen, redeneerde alsof Bokito een persoon is. Ik kreeg een ongemakkelijk gevoel van het filmpje waarop te zien is hoe ze contact met hem zoekt en zegt dat hij aandacht van haar wil.”

Wineke Schoo denkt dat primatoloog Frans de Waal gelijk had toen hij stelde dat Bokito de vrouw in zijn harem wilde en gefrustreerd was over het feit dat het niet lukte. Vanuit die optiek, zegt ze, is het dan ook ‘logisch’ dat de gorilla haar weliswaar beet maar niet heeft gedood: dat zou ‘evolutionair niet gunstig’ zijn. Schoo is ervan overtuigd dat Bokito zijn aanbidster als vrouw heeft herkend. Mensapen, zegt ze, kunnen niet alleen individuen uit elkaar houden („onze dierenarts is bij mensapen de meest gehate persoon”), ze zijn ook „donders goed” in staat mensenmannen en vrouwen te onderscheiden. „Bij een vrouw kijken ze naar de borsten. Bauwi, onze gorillaman, is niet erg gericht op mensen, maar we hebben wel vrouwtjesgorilla’s die als ze bronstig zijn gefocust zijn op mannelijke collega’s van mij. In het verleden hadden we er één die ging liggen voor mannelijke verzorgers.

„In de sociale groepsstructuur van de gorilla’s staat de man aan de top. Hij wil domineren, dus als een vrouwtje hem zijn zin niet geeft, kan hij het afdwingen door haar te bijten en mee te slepen zoals bij de bezoekster in Blijdorp is gebeurd. Bij gorilla’s zijn de gevolgen minder erg dan bij een mens omdat de huid dikker is en hun botstructuur veel steviger is. Ze zijn zeven keer zo sterk als wij; Bauwi is tweehonderd kilo spier. Ook als hij je zonder kwade intenties op de schouder slaat, lig je al drie meter verder.”

De gorilla als een monsterlijke King Kong-figuur: Schoo noemt het ‘heel vervelend’ dat dat beeld nu opnieuw is ontstaan. Gorilla’s, zegt ze, worden juist omschreven als ‘cool’ en ‘relaxed’. Ze hebben een rustig temperament, zo valt ook op te maken uit Frans de Waals boek De aap in ons, waarin hij hen typeert als „lang niet zo extravert als chimpansees en bonobo’s”.

Schoo: „Chimpansees zijn de mensapen met het korte lontje. Ze voeren wel ‘oorlog’ met andere groepen, er is altijd wat te doen en daarom zijn ze voor het publiek denk ik leuker om naar te kijken dan gorilla’s. Gorilla’s doen niets als ze het niet van belang vinden, ze zijn heel behoudend, met name het mannetje. Als je hem een nieuw soort voedsel geeft, zal hij nooit als eerste eten, want als hij dood gaat, valt de harem uit elkaar. Hij stuurt daarom eerst een van zijn minder interessante vrouwtjes erop af. Wij zeggen weleens: als je tien raadsels geeft aan chimpansees, orang-oetans en gorilla’s, zullen de chimpansees er heel snel vijf oplossen en de rest laten liggen, de orang-oetans zullen ze na lang denken allemaal oplossen en de gorilla’s beginnen er niet eens aan.”

De harem van de zeventienjarige Bauwi in Burgers’ Zoo bestaat uit drie volwassen vrouwen, drie bijna-pubers en twee kleintjes die alle tijdelijk zijn ondergebracht in het binnenverblijf omdat er gesnoeid wordt op het gorilla-eiland. Terwijl de vrouwen en kinderen zichzelf vermaken, ligt de zilverrug stoïcijns op zijn zij met zijn armen voor zijn borst.

„Bauwi gaat goed met zijn vrouwen om. Hij is een sociale leider. Een goede leider zal zo onpartijdig mogelijk interveniëren als de sociale verhoudingen op scherp staan. Het is een verstandige keuze iedereen te vriend te houden. Als de vrouwtjes een pact sluiten omdat ze iets niet willen wat hij wel wil, kan hij hen domineren, maar dan wordt hij een dictator en graaft hij uiteindelijk zijn eigen sociale graf. Netwerken is dan ook niet door ons uitgevonden. Je ziet het heel veel bij chimpansees waar de sociale structuur nog complexer is omdat meerdere mannen, vrouwen en kinderen in een groep leven.”

Een mannetjesgorilla, schrijft De Waal, is „een geboren beschermer” die „bereid (is) om voor zijn familie te sterven”. Wineke Schoo noemt het dan ook opmerkelijk dat Bokito tijdens zijn uitbraak vrij ver weg is gegaan van zijn harem. „Ik denk dat het te maken heeft met zijn sociale achtergrond. Hij leeft nu in een groep met ervaren vrouwtjes, maar doordat hij in Berlijn wel zes jaar met de hand is opgevoed, blijft hij erg op mensen gericht. Hij was een publiekstrekker en dat is commercieel interessant. Er zijn aanbevelingen voor Europese dierentuinen hoe met dieren om te gaan, maar ieder kan zelf bepalen of die worden overgenomen.

„Het is onze verantwoordelijkheid, vinden wij, te kijken naar de dieren als groep, niet naar het individu. Voor een verstoten jong is een vroege introductie in de groep essentieel. Wij hebben een orang-oetan uit Wenen waarvan de moeder na zes dagen dood was gegaan. In een vroeg stadium hebben we een surrogaatmoeder gezocht. Na tien maanden gaven we het flesje alleen nog door de tralies. Je merkt dat ze nu niet op mensen is gefocust. Natuurlijk is het heel vertederend om een babyaap met een mutsje op en een pamper om in je armen te houden, maar het is de grootste kick als een surrogaatmoeder het kind opneemt: dat is de sleutel tot succes.”

Wat het incident met Bokito bovendien heel duidelijk heeft gemaakt, zegt Schoo, is hoe moeilijk mensen diergedrag kunnen interpreteren. „De aangevallen vrouw had het idee dat ze met Bokito een positieve band had, terwijl hij het waarschijnlijk als negatief heeft ervaren. Langdurig aanstaren vindt een gorilla niet prettig. Vrouwtjes die willen paren kijken een mannetje intens aan, maar meestal kijken gorilla’s juist niet. Ze zien alles vanuit hun ooghoeken.

„Op het filmpje is te zien hoe Bokito zijn tanden ontbloot. De vrouw dacht dat hij naar haar lachte, maar zo’n blotetandengezicht waarbij twee rijen tanden zichtbaar zijn, is een teken van angst. Bij Bokito was het meer dreigend bedoeld, want hij trommelde ook op zijn borst en een gorilla in totale rust doet dat niet. Als gorilla’s en chimpansees lachen, trekken ze hun bovenlip niet op. Je ziet alleen de onderste rij tanden. Chimpansees maken daar ook nog een hijgend geluid bij. In de gedragsbiologie heet dat een ‘spelgezicht’.

„Er is al veel onderzoek gedaan naar lachen bij mensapen. Jan van Hooff, de broer van onze voormalige directeur, is in de jaren zestig gepromoveerd op gelaatsuitdrukkingen van chimpansees. De gemiddelde Nederlander weet niet wanneer een aap wel of niet lacht. Als een hond zijn tanden laat zien, begrijpen we dat het onvriendelijk bedoeld is, maar dat komt doordat we zo veel honden om ons heen zien.

„Wij zijn geneigd diergedrag heel erg vanuit onze eigen beleving te interpreteren. Gedragsbiologen zeggen altijd: je mag niet vanuit de mens denken, je moet sec beschrijven wat er gebeurt. Wat mij nog het meest fascineerde, is dat kinderen het gedrag van Bokito veel beter kunnen inschatten dan volwassenen. Kinderen die het filmpje hadden bekeken, zeiden in een tv-programma: ‘je ziet toch dat de gorilla het niet fijn vindt?’ Jonge kinderen hebben nog geen aangeleerd gedrag zoals volwassenen. Als ze nog niet goed kunnen praten en bijvoorbeeld ergens opgewonden over zijn, zie je ze heftig met hun handen bewegen. Chimpansees doen dat ook. Later leren wij dat af omdat het niet zou horen. We staan ver af van ons eigen gedrag.”