Europese vakbonden hebben tij tegen

Banen verdwijnen, investeerders letten meer op winst dan op werkgelegenheid, goedkoop personeel dient zich aan uit de nieuwe EU-lidstaten en de Europese vakbeweging probeert te redden wat er te redden valt.

Europees vakbondsleider John Monks is zichtbaar opgetogen. „Het recht van bonden om actie te voeren en bedrijven uit andere EU-landen te dwingen zich aan de cao te houden, staat recht overeind. Dit is een belangrijke mijlpaal voor alle Europese bonden.”

Hij reageerde op het bericht van die strekking dat woensdag van het Europese Hof afkomstig was. In het Congrespaleis in Sevilla ging luid gejuich op. Ruim duizend Europese vakbondsvertegenwoordigers waren naar de Spaanse stad gereisd om er hun vierjaarlijks congres te houden over het sociale Europa, dat gisteren werd afgesloten. „De belangen zijn heel erg groot voor ons”, zegt Monks, die voorzitter is van het Europese Verbond van Vakverenigingen, waarbij vakbonden met 60 miljoen leden in 36 landen zijn aangesloten. Het gaat weliswaar om een eerste advies van twee advocaten-generaal bij het Hof over twee Scandinavische arbeidsconflicten, maar doorgaans nemen de Europese rechters, die later dit jaar zullen beslissen, deze conclusies over. „Op het spel staat een Europa dat niet alleen uit een interne markt bestaat, maar ook een sociale dimensie heeft”, zegt Monks (62). „We zijn voor migratie van werknemers. De vakbeweging is ook voor globalisering. Maar we willen voorkomen dat de sociale zekerheidssystemen worden ondermijnd.”

Dus toen het Letse bouwbedrijf Laval enkele jaren geleden opdracht kreeg een school te bouwen in het Zweedse Vaxholm, vroegen de Zweedse bonden of het personeel volgens de Zweedse cao kon worden betaald. Het bedrijf voelde hier niets voor en zette Letse bouwvakkers in, die een kwart van het salaris van een Zweedse bouwvakker verdienden. Daarop blokkeerden de Zweedse bonden het bouwterrein langdurig en duwden Laval van de Zweedse markt af. Laval ging failliet en schakelde de rechter in, die de kwestie aan het Europese Hof voorlegde.

De Laval-zaak is van groot belang voor de arbeidsverhoudingen in de Europese Unie. „Ook ons recht om collectieve akkoorden af te sluiten staat op het spel”, zegt Monks. Zou het Hof oordelen dat in deze kwestie het nationale recht van Zweden opzij kan worden gezet, dan ondergraaft dat de positie van de vakbonden als partij bij cao-onderhandelingen in heel Europa.

De vakbeweging kan de voorlopige steun uit Luxemburg goed gebruiken. Voor de bonden is het roeien tegen de stroom in. De meeste Europese vakorganisaties kampen met ledenverlies. „We hebben op verschillende gebieden het tij tegen”, erkent Monks. „De vakbeweging wordt in Europa met een aantal lastige problemen geconfronteerd: het aantal slecht betaalde en onzekere banen neemt toe. Er ontstaat een groeiende ongelijkheid tussen de top en de werknemers in bedrijven. Het aandeel van salarissen in het inkomen van veel Europese landen daalt, het aandeel van de winst stijgt.”

Werkgevers leggen de economische risico’s steeds meer bij werknemers, stelt Monks vast. „Tegelijkertijd hebben we het gevoel dat in het bedrijfsleven in Europa een casino wordt gebouwd. Grote investeerders als private equity en hedgefondsen bepalen steeds vaker de regels.” De overname van ABN Amro noemt hij exemplarisch. „Wij maken ons grote zorgen over het nieuwe gezicht van het kapitalisme en het gebrek aan sociale verplichtingen dat deze nieuwe financiers met zich meebrengen.”

Daarnaast kampt de vakbeweging met een verlies aan vertrouwen in de mogelijkheden van de Europese Unie om vorm te geven aan sociale vooruitgang. Monks: „We zijn bezig in Europa één interne markt te maken, maar we hebben 27 arbeidsmarkten. Dat levert wrijvingen op. Overheden maken met hun eenzijdige streven naar privatisering en liberalisering van de economie een grote fout. Als Europa uitsluitend als interne markt wordt gezien met winsten die de pan uitrijzen en met banen die naar goedkope locaties verdwijnen, zal de reactie van de bevolking vijandig en protectionistisch worden.”

Monks deed in Sevilla een oproep aan de 60 miljoen leden om in het offensief te gaan. „We mogen geen speeltuin worden voor avontuurlijke aandeelhouders. De vakbeweging wil betere lonen en betere banen. We vinden dat de Europese Unie publieke diensten moet beschermen tegen de tucht van de interne markt. En sociale basisrechten zoals het recht op staking, sociaal overleg en inspraak van werknemers moeten worden erkend. Het Handvest voor de Grondrechten moet volledig worden opgenomen in een nieuw Europees verdrag. Daarvoor gaan wij in juni in Brussel de demonstreren.”