Een gloeilampban, daar zitten we op te wachten

Milieuminister Cramer wil gloeilampen verbieden omdat spaarlampen beter voor het milieu zouden zijn.

Bewijs dat maar, want ik ben verre van overtuigd.

Niet alleen Australië, Californië, Canada en het Verenigd Koninkrijk lijken onderweg te zijn naar een verbod op de gloeilamp en een gedwongen overschakeling op de spaarlamp. Ook minister Jacqueline Cramer (VROM, PvdA) streeft voor het einde van deze kabinetsperiode een verbod na. Tal van overheden en bedrijven leveren spaarlampen met kortingen. Maar is het niet wijzer om eerst eens op kleine schaal de effecten van een massale overschakeling te bekijken? Zo vanzelfsprekend is het namelijk niet dat er veel verschil zal zijn tussen gebruik van de gloei- en spaarlamp. De lijst met problemen die aan een massaal gebruik van de spaarlamp kunnen kleven, is lang.

1Spaarlampen doen het niet beneden -20 en niet boven +60 graden Celsius. Dat maakt ze ongeschikt voor gebruik in vriezers en ovens, maar ook als het buiten vriest. Daarnaast geven sommige spaarlampen wanneer het gewoon koud is, aanmerkelijk minder licht.

2Volgens Engels onderzoek moet wellicht de helft van alle armaturen worden vervangen bij een massale invoering van de spaarlamp. Dit komt doordat de lampen soms simpelweg niet passen, maar ook doordat ze zo slecht tegen hogere temperaturen kunnen. Elektronica doet het doorgaans het beste bij 25 graden, maar in een gesloten armatuur bereikt een spaarlamp algauw 50 graden. Dat zou de levensduur aanmerkelijk verkorten.

3Mensen zullen waarschijnlijk meer lampen gaan kopen. Het Sociaal en Cultureel Planbureau had al geconstateerd dat mensen vanwege het verondersteld milieuvriendelijke karakter van de spaarlamp vooral in de tuin juist extra lampen zouden gebruiken. Daar komt nog bij dat de lichtopbrengst van de lampen tegenvalt: een spaarlamp van 21 watt geeft ongeveer 1260 lumen en die zou moeten dienen als vervanger van een gloeilamp van 100 watt, die bijna 1800 lumen geeft.

4Spaarlampen zijn niet met dimmers te combineren – enkele dure uitzonderingen daargelaten. Een dimmer kan sfeer brengen, maar kan ook gebruikt worden als energiebespaarder. Vervanging door een spaarlamp betekent dus fulltime branden en meer stroomverbruik.

5Spaarlampen zouden tienmaal zo lang mee moeten kunnen gaan als oude gloeilampen. Doen ze dat ook? Veel spaarlampen gaan vroegtijdig kapot door vochtindringing. De gloeilamp heeft daar nagenoeg geen last van. Volgens sommigen gebeurt het nogal eens dat spaarlampen op een half pitje gaan branden. Ook de opstarttijd wordt langer en kan ertoe leiden dat mensen zo’n lamp vervangen door een gloeilamp omdat ze meteen licht willen hebben. Alleen een experiment kan uitsluitsel brengen.

6Consumenten hebben gemeld dat spaarlampen soms exploderen. Er zijn verschillende websites, zoals execulink.com, met foto’s van doorgebrande spaarlampen, van spaarlampen waaruit vreemde, irritante gassen vrijkwamen en waarbij het kunststof smelt. Komt een dergelijke malheur echt weinig voor of zijn de meldingen gewoon nog niet op gang gekomen? Gloeilampen hadden het probleem in elk geval niet. Er wordt gezegd dat het om deze reden niet verstandig is een spaarlamp op een kinderkamer te laten branden.

7Europa is het continent waar de chocoladesigaret verboden is, waar weekmakers verboden zijn, waar barometermakers vanwege hun kwikgebruik bedreigd werden met werkloosheid; alles wegens gevaren voor de gezondheid. Zo bezien is het invoeren van honderden miljoenen spaarlampen met enkele milligrammen van het giftige kwik uiterst opmerkelijk. Zijn er overal recyclesystemen beschikbaar om dit kwik terug te winnen? Een gewone gloeilamp kan in de vuilnisbak, de spaarlamp hoort bij het klein chemisch afval.

In de VS is al een gezin voor een schoonmaakrekening van 2.000 dollar komen te staan nadat een spaarlamp op de grond kapot was gevallen en het kwik mogelijk vrij was gekomen. Ook de industrie zelf heeft al op dit probleem gewezen.

8Met name vrouwen hebben een hekel aan spaarlampen. Is het het koude licht dat kleuren minder florissant doet lijken? Is het de lelijke vorm van de lampen? The Washington Post heeft het over vrouwen die de spaarlampen stiekem weer vervangen door oude gloeilampen. De overheid bevestigt dat verhaal.

9Vaak wordt erop gewezen dat gloeilampen zoveel afvalwarmte produceren. Het is de vraag in hoeverre dat afval is en geen nuttige warmte die bij een verbod op gloeilampen via een kachel moet worden aangevuld. Veel zal het niet zijn, maar op de totale balans tellen ook de kleintjes.

10De spaarlamp is niet geschikt om veel aan en uit te worden geschakeld. Dat beperkt de levensduur van de lamp. Voor de gloeilamp is dat geen probleem. Laat je de spaarlamp dan maar aan staan, dan ben je het voordeel van de lagere energievraag al snel weer kwijt.

11De hoeveelheid energie die nodig is voor de fabricage van de spaarlamp is wel tien keer zo hoog als voor de fabricage van de gloeilamp. Hij is ook aanmerkelijk zwaarder. Dat beperkt het vermeende voordeel door energiebesparing.

Een spaarlamp is verhoudingsgewijs zuiniger dan een vergelijkbare gloeilamp. Niettemin is het rendement nog immer allerberoerdst. Ongetwijfeld wordt er hard gewerkt aan verdere verbetering, maar dat geldt niet alleen voor de spaarlamp. Er schijnt ook een gloeilamp aan te komen met een vergelijkbaar rendement als de spaarlamp. Dan is er ook nog de belofte van de led’s (light emitting diodes) die geleidelijk aan wordt ingelost. Waarschijnlijk zal via deze technologische vernieuwingen het energieverbruik van verlichting gaandeweg sowieso omlaag gaan. Als politici dat willen versnellen met een geforceerde overgang op spaarlampen zullen ze op zijn minst via een onderzoek vast moeten stellen dat dat enige zin heeft.

Theo Richel is wetenschapsjournalist.

Een uitgebreide versie van dit artikel verschijnt vandaag in het weekblad Opinio. Verwijzingen naar websites zijn te vinden via richel.org/grk/spaarlamp