Hoe kun je weten wat een burger is?

Bij bombardementen in Afghanistan komen veel burgers om het leven.

Dan wordt het moeilijk de hearts and minds van de bevolking te winnen.

De Amerikanen zijn ervan doordrongen, de NAVO is ervan doordrongen en hun Afghaanse bondgenoten, zoals president Karzai, hameren er ook steeds op. Bij de militaire operaties in Afghanistan vallen te veel burgerslachtoffers. En dat dreigt de missie te ondergraven. Vooral bij bombardementen komen soms tientallen onschuldige burgers om het leven. Bij de gesprekken van NAVO-chef De Hoop Scheffer en de Amerikaanse president Bush gisteren op diens ranch in Texas stond dat probleem hoog op de agenda. Want het bondgenootschap en de Amerikanen kunnen zich niet veroorloven de steun van de Afghanen te verspelen.

„Het grote aantal burgerdoden doet ernstig afbreuk aan het vermogen van de NAVO en de regering-Karzai om de Talibaan en Al-Qaeda te isoleren”, zegt Philip Wilkinson, militair deskundige van de Britse denktank Chatham House, die in 2005 en 2006 in Kabul adviseur was van de Afghaanse nationale veiligheidsraad. „Van het begin af aan hebben we niet genoeg troepen in Afghanistan gehad. Daarom worden Talibaan en Al-Qaeda veel vanuit de lucht bestreden – en door de burgerslachtoffers die daarbij gemakkelijk vallen is dat soort aanvallen vaak contraproductief. Als je meer grondtroepen stuurt, kun je dat voorkomen.”

Het is ook een kwestie van hoeveel risico je zélf neemt, zegt Barnett Rubin, een vooraanstaand Afghanistan-deskundige in de VS, die het land geregeld bezoekt. „Niemand geeft het graag toe, maar als je het aantal Afghaanse burgers dat omkomt omlaag wilt brengen, helpt het als je bereid bent je eigen troepen op de grond meer risico te laten lopen. Maar dat ligt politiek heel gevoelig, want we zijn toch vooral bezorgd om de veiligheid van onze eigen militairen.”

Dit jaar zijn al zo’n 300 Afghaanse burgers in het oorlogsgeweld om het leven gekomen, deels door acties van de NAVO-operatie ISAF en de operatie Enduring Freedom (OEF, die los van de NAVO onder Amerikaanse leiding antiterreuracties uitvoert). Maar een groot deel van de burgerdoden wordt veroorzaakt door zelfmoordaanslagen en andere acties van de Talibaan en Al-Qaeda, die vaak op burgers zijn gericht. Zulke aanvallen zijn schendingen van het oorlogsrecht en gelden als oorlogsmisdaden, aldus een rapport dat Human Rights Watch vorige maand publiceerde. Het rapport wees ook op het probleem dat Talibaanstrijders zich als burgers voordoen, zich onder burgers mengen en hen zo als schild gebruiken. „Al sinds de Vietcong dat in de Vietnamoorlog deden weten we hoe effectief dat kan zijn”, zegt Wilkinson. „Hoe kan je nog weten wat een burger is en wat een Talibaanstrijder? Bovendien zijn veel Talibaanstrijders niet erg ideologisch geïnspireerd, maar gewoon boeren zonder werk. Nadat ze hebben deelgenomen aan een hinderlaag, gaan ze weer terug naar hun dorp. Zijn zij dan een burgers?”

De Afghanen weten nog steeds heel goed dat de NAVO geen bezettingsmacht is, zei NAVO-woordvoerder James Appathurai vorige week in reactie op de onrust over burgerdoden, maar het bondgenootschap moet zijn bombardementen beter afstemmen met Afghaanse troepen op de grond, om vergissingen te voorkomen.

Of dat voldoende is, kan worden betwijfeld, zegt Sam Zarifi, Aziëspecialist van Human Rights Watch. „De NAVO en de VS hebben niet genoeg, en niet de juiste soort troepen in Afghanistan. Ze kennen het terrein en de bevolking onvoldoende, ze zijn niet in staat om zelf, voor ze een aanval beginnen, goede verkenningsoperaties uit te voeren.

„De NAVO zou er goed aan doen een systeem op te zetten voor compensatie van de slachtoffers. En het gaat niet alleen om de doden. Toen laatst bij een bombardement in Helmand vijftig burgers omkwamen, waren er daarnaast 1.600 gezinnen dakloos, zo’n 10.000 mensen.”

Wilkinson wijst erop dat het grote aantal burgerslachtoffers ook tussen de NAVO en de VS onderling leidt tot spanningen. „Bondgenoten die vinden dat je beheerster moet opereren, zijn het meest uitgesproken in hun veroordeling van landen die er hard in gaan.” De balans tussen terreurbestrijding en het winnen van de harten van de Afghanen blijft moeilijk te vinden.

„Militaire successen tellen niet als er geen vooruitgang wordt geboekt op het vlak van ontwikkeling en het vestigen van een rechtsstaat”, zegt Wilkinson. „Juist daarin zien Afghanen maar heel weinig resultaat.”

Rapport Human Rights Watch: www.hrw.org/reports/2007/afghanistan0407/