Een gorilla lief in de ogen kijken? Heel dom

Bezoekers van dierentuinen moeten geen contact maken met dieren, zeggen experts.

Het maakt de dieren onrustig en het is slecht voor de groep waarin dieren leven.

Gorilla’s zoals Bokito (archief juni 2006) zijn gewend aan oogcontact, maar goed is het niet. Foto Peter Hilz Nederland, Rotterdam, 07 juni 2006 Diergaarde Blijdorp, gorilla Bokito und Reimon Opitz von der Berliner Zoologischen Garten er hat bokito als baby vezorgt, bokito war zehr geemotioniert bei das wiederzehen / Tierpark Tiergarten Berliner Zoo Gorilla Zuchtprogramm aap apen emotie dieren opvoeden dierenverzorger band tussen relatie dier mens uitwisselingsprogramma dierentuin Holland dierentuin dierentuinen Tiergarten ZOO verlegen foto: Peter Hilz Hilz, Peter

Mensapen houden niet van oogcontact. Het brengt de dieren uit hun evenwicht, en het wordt door hen als bedreigend ervaren. Vooral het veelvuldig (oog)contact met vaste bezoekers aan dierentuinen levert problemen op voor mensapen. Mensen die naar een dierentuin gaan, zou moeten worden geadviseerd de dieren niet lang in de ogen te kijken.

Dat zeggen apendeskundigen naar aanleiding van de ontsnapping van de mannetjesgorilla Bokito, vrijdagmiddag uit zijn verblijf in de Rotterdamse dierentuin Blijdorp. De aap sprong over de drieëneenhalve meter brede gracht rond het apenverblijf, klom aan wal en verwondde vier mensen, onder wie een vrouw ernstig. Juist déze vrouw bezocht de gorilla vaker, zo verklaarde ze later in De Telegraaf. „Als ik lachte, lachte hij terug”, zei ze in die krant.

„Heel erg dom”, oordeelt Stine Jensen, filosofe en literatuurwetenschapper, over het gedrag van de vrouw. Jensen promoveerde op een onderzoek over de vraag waarom juist vrouwen van apen houden. „Het krullen van de mond van een aap kan juist betekenen dat hij niet gediend is van het oogcontact.” „Gorilla’s houden er niet van om aangekeken te worden”, zegt ook Liesbeth Sterck, biologe en apendeskundige aan de Universiteit van Utrecht. „Als apen hun tanden laten zien, is dat juist dreigend bedoeld.”

Vooral voor dieren die door mensen zijn opgevoed kan oogcontact met bezoekers problemen opleveren, zegt Zjef Pereboom, hoofd van de afdeling wetenschappelijk onderzoek van de dierentuin van Antwerpen. Dieren uit het wild die geen confrontatie willen, zullen na oogcontact wegkijken, maar dieren die door mensen zijn opgevoed, zoals Bokito, zijn gewend aan oogcontact, legt Pereboom uit. „Maar eigenlijk is het contact niet goed voor ze, omdat ze daardoor minder goed een band opbouwen met de andere dieren in de groep en uitgestoten kunnen raken.”

Precies dát probleem speelde in de Antwerpse Zoo met een chimpansee die door mensen is opgevoed, zegt Pereboom. Het dier maakte veel contact met bezoekers en integreerde slecht in de groep. De dierentuin van Antwerpen heeft dan ook sinds enkele weken op een bord naast het apenverblijf het advies geplaatst om niet te veel contact met de dieren te zoeken. „Dus niet aanstaren”, zegt Pereboom. „Dat zouden eigenlijk alle dierentuinen moeten doen. Net als er borden staan met ‘niet voeren”, vindt hij.

In de Apenheul in Apeldoorn wordt er niet expliciet gewaarschuwd voor oogcontact met apen. „Bezoekers worden wel gewaarschuwd als verzorgers het opmerken”, zegt Frank Rietkerk, verbonden aan de Nederlandse Vereniging van Dierentuinen en werkzaam bij de Apenheul. Maar het is goed dat er nu een discussie over contact met dieren komt, vindt Rietkerk. Het plaatsen van waarschuwingsbordjes, juicht hij toe. „Apen kunnen het oogcontact als zeer intimiderend ervaren. Een aap, of eigenlijk elk dier, voelt zich dan bedreigd. U vindt het toch ook niet altijd prettig als iemand u lang in de ogen kijkt?” Volgens Rietkerk komt het ‘innige’ contact tussen bezoekers en dieren vaker voor in dierenparken in steden. Daar lopen mensen sneller de dierentuin in om hun favoriete aap te bezoeken. „Dan denken ze dat er een band ontstaat.”

De ondervraagde deskundigen weten niet of oogcontact de oorzaak is geweest van de uitbraak van Bokito. Het dier zou ook getreiterd zijn door jongens die steentjes naar hem gooiden. Ook is de samenstelling en de stabiliteit van de groep apen van belang om gedragsproblemen te verklaren. Maar de deskundigen vermoeden wel dat oogcontact met de uitbraak te maken heeft gehad. „Zeker een dominant mannetje als Bokito tolereert niet als na oogcontact niet wordt weggekeken”, zegt Pereboom.

Pereboom en Sterck realiseren zich dat het moeilijk is voor bezoekers van een dierentuin om géén contact te zoeken met de dieren. Is het ook geen paradox om juist in een dierentuin het contact tussen mens en dier tot een minimum te willen beperken? Misschien moeten alle dierentuinen meer afstand creëren tussen apen en bezoekers, zeggen Pereboom en Sterck. „In Arnhem zitten de dieren bijvoorbeeld op een eiland”, zegt Pereboom. „Te ver weg voor oogcontact.”

Rietkerk van de Apenheul noemt het „onzin” om te willen stoppen met massaal dierentuinbezoek zoals de Partij voor de Dieren bepleit. „Het is echter wel belangrijk dat bezoekers weten hoe de dieren reageren. Zolang mensen daar rekening mee houden is er geen enkel probleem.”

Pereboom benadrukt overigens dat gorilla’s niet agressief zijn. „Dat mensen denken dat gorilla’s agressief zijn komt door de film King Kong”, zegt Pereboom. Ook Rietkerk noemt de uitbraak „uitzonderlijk”.

Blijdorp geeft morgen een persconferentie over eventuele maatregelen om incidenten als die met Bokito in de toekomst te voorkomen.

Is het beter om te stoppen met massaal dierentuinbezoek zoals de Partij voor de Dieren bepleit? Discussieer mee op nrc.nl/discussie