Een gorilla houdt helemaal niet van oogcontact

Bezoekers van dierentuinen moeten geen contact maken met dieren, zo zeggen deskundigen. Het maakt de dieren onrustig en het is slecht voor de integratie in de groep waarin dieren leven.

Bokito, liggend in zijn verblijf in Blijdorp. Dierentuinen zouden meer afstand tussen dieren en bezoekers moeten creëren om provocatie te voorkomen. Foto Peter Hilz Nederland, Rotterdam, 15 mei 2007, Bokito, the day after ! Bokito de Gorilla die ontsnapte in Diergaarde Blijdorp. De gorilla die vrijdagmiddag in diergaarde Blijdorp ontsnapte heeft een vrouw meegesleurd. Het slachtoffer is zwaar gewond in een ziekenhuis opgenomen. totaal werden 4 mensen gewond. bokito ligt hier bij te komen van zijn verdoving, hij slaapt vooral, het publiek is weer welkom in het binnen apenverblijf, waar de gorilla's voorlopig blijven. foto; Peter Hilz Hilz, Peter

Rotterdam, 21 mei. - Mensapen houden niet van oogcontact. Het brengt de dieren uit hun evenwicht, en het wordt door hen als bedreigend ervaren. Ook levert veelvuldig (oog)contact met vaste bezoekers aan dierentuinen problemen op voor mensapen. Bezoekers van een dierentuin zouden moeten worden geadviseerd de dieren niet langdurig in de ogen te kijken.

Dat zeggen apendeskundigen naar aanleiding van de ontsnapping van de mannetjesgorilla Bokito, vrijdagmiddag uit zijn verblijf in de Rotterdamse dierentuin Blijdorp. De aap sprong over de drieëneenhalve meter brede gracht rond het apenverblijf, klom aan wal en verwondde vier mensen, onder wie een vrouw ernstig. Juist deze vrouw zocht vaker contact met de gorilla, zo verklaarde ze later in De Telegraaf. „Als ik lachte, lachte hij terug”, zei ze in die krant.

„Heel erg dom”, oordeelt Stine Jensen, filosofe en literatuurwetenschapper, over het gedrag van de vrouw. Jensen promoveerde op een onderzoek over de vraag waarom juist vrouwen van apen houden. „Het krullen van de mond van een aap kan juist betekenen dat hij niet gediend is van het oogcontact.” „Gorilla’s houden er niet van om aangekeken te worden”, zegt ook Liesbeth Sterck, apendeskundige in Utrecht. „Als apen hun tanden laten zien, is dat juist dreigend bedoeld.”

Vooral voor dieren die door mensen zijn opgevoed kan oogcontact met bezoekers problemen opleveren, zegt Zjef Pereboom, hoofd van de afdeling wetenschappelijk onderzoek van de Antwerpse dierentuin. Dieren uit het wild zullen na oogcontact wegkijken, maar dieren die door mensen zijn opgevoed, zoals Bokito, zijn gewend aan oogcontact. Vooral met bezoekers die vaker komen, dat is hen zo geleerd, legt Pereboom uit. „Maar eigenlijk is het niet goed voor ze, omdat ze daardoor minder goed een band opbouwen met de andere dieren in de groep en uitgestoten raken.”

Precies dát probleem speelde in de Antwerpse Zoo met een chimpansee die door mensen is opgevoed, zegt Pereboom. De dierentuin van Antwerpen heeft dan ook sinds enkele weken op een bord het advies bij het dierenverblijf van de chimpansees geplaatst om geen contact met de dieren te zoeken. „Dus niet aanstaren, bijvoorbeeld”, zegt Pereboom. „Dat zouden eigenlijk alle dierentuinen moeten doen. Net als er borden staan met ‘niet voeren’”, vindt hij.

In de Apenheul in Apeldoorn wordt er niet expliciet gewaarschuwd voor de gevolgen van oogcontact met apen. „Bezoekers worden wel gewaarschuwd als verzorgers het opmerken”, zegt Frank Rietkerk, verbonden aan de Nederlandse Vereniging van Dierentuinen en werkzaam bij de Apenheul. Maar het is goed dat er nu een discussie over komt, vindt Rietkerk. Het plaatsen van waarschuwingsbordjes, juicht hij toe.

„Bezoekers proberen vaker oogcontact te leggen met apen”, zegt Rietkerk, en veel apen raken er aan gewend. „Het wordt anders als het dier de bezoeker begint te herkennen. Dan kunnen apen het oogcontact als zeer intimiderend ervaren. Een aap, of eigenlijk elk dier, voelt zich dan bedreigd.” Rietkerk: „U vindt het toch ook niet altijd prettig als iemand u lang in de ogen kijkt?”

Volgens Rietkerk komt het ‘innige’ contact tussen bezoekers en dieren vaker voor in dierenparken in steden. Daar lopen mensen sneller de dierentuin even in en uit om hun favoriete aap te bezoeken, zegt Rietkerk. „En dan denken ze dat er een band ontstaat.”

De ondervraagde deskundigen weten allemaal niet of oogcontact de oorzaak is geweest van de uitbraak van Bokito, het dier zou ook getreiterd zijn door jongens die steentjes naar hem gooiden. Ook is de samenstelling en de stabiliteit van de groep waarin dieren verblijven van belang om gedragsproblemen te verklaren. Maar de deskundigen vermoeden wel dat oogcontact ermee te maken heeft gehad. „Zeker een dominant mannetje als Bokito, tolereert niet als na oogcontact niet wordt weggekeken”, zegt Pereboom.

Pereboom en Sterck realiseren zich dat het uitermate moeilijk is voor bezoekers van een dierentuin om géén contact te zoeken met de dieren. Is het ook geen paradox om juist in een dierentuin het contact tussen mens en dier tot een minimum te beperken? Misschien moeten alle dierentuinen meer afstand creëren tussen apen en bezoekers, zeggen Pereboom en Sterck. „In Arnhem zitten de dieren bijvoorbeeld op een eiland”, zegt Perenboom van de Antwerpse Zoo. „Te ver weg voor oogcontact.”

Rietkerk van de Apenheul noemt het „onzin” om het publiek helemaal weg te houden van wilde dieren in de dierentuin, of, zoals de Partij voor de Dieren vandaag bepleit, om te stoppen met het massaal bezoeken van wilde dieren in dierentuinen. „Het is echter wel belangrijk dat bezoekers weten hoe de dieren reageren. Zolang mensen daar rekening mee houden is er geen enkel probleem.”

Pereboom benadrukt dat gorilla’s absoluut niet agressief zijn. „Dat mensen denken dat gorilla’s agressief zijn komt door de film King Kong”, zegt Pereboom. Ook Rietkerk noemt de uitbraak „uitzonderlijk”.

Diergaarde Blijdorp geeft woensdag een persconferentie over eventuele maatregelen om incidenten als die met Bokito te voorkomen.