De ontvoering van Lucy

Lucy, de wereldberoemde Ethiopische voorloper van de mens, wordt vanaf september in Amerika tentoongesteld. Tegenstanders veroordelen het vervoer van onvervangbare en kwetsbare fossielen naar het buitenland. Theo Toebosch

Het is nu zeker, zegt de Ethiopiër Zeray Alemseged, vanuit het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Anthropologie in Leipzig. “Lucy heeft een visum.”

Drie jaar geleden verschenen de eerste berichten dat Lucy, het drie miljoen jaar oude skelet van een Australopithecus afarensis, de kluis in het Nationaal Museum in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba zou verlaten om zes jaar lang langs een aantal Amerikaanse musea te gaan reizen. De ontdekking van Lucy in 1974 sloeg in als een bom. Inmiddels zijn oudere mensachtigen gevonden, maar geen is beroemder dan Lucy.

Afgelopen herfst kwam het bericht dat de Ethiopische overheid na langdurige onderhandelingen toestemming voor de reis had gegeven. Met de tentoonstelling Ethiopia: Cradle of Mankind hopen de Ethiopiërs toeristen naar hun land in Oost-Afrika te trekken. Onlangs bevestigde de Ethiopische president nog eens de afspraken. Vanaf september wordt Lucy, jarenlang het oudste bekende skelet van een mensachtige, in Amerika tentoongesteld. Te beginnen in het Houston Museum of Natural Science.

Alemseged zegt diplomatiek de goede bedoelingen van de Ethiopische president niet te betwijfelen. Hij vindt ook dat fossielen in zeer uitzonderlijke gevallen het land van oorsprong mogen verlaten. “Maar ik ben er niet van overtuigd dat dit zo’n geval is.”

De precieze afspraken tussen Ethiopië en de Amerikaanse musea zijn niet bekendgemaakt, maar volgens de berichten zou er ook geld gaan naar Ethiopisch wetenschappelijk onderzoek en het Nationaal Museum. “Als ik zou weten hoeveel, zou ik misschien wel zeggen dat dit een uitzonderlijk geval is,” zegt Alemseged. Ethiopische wetenschappers klagen in de media juist dat er met hen niet is overlegd.

Met Lucy zullen nog 190 andere objecten en fossielen uit Ethiopië worden tentoongesteld. Alemseged weet niet om welke objecten en fossielen het gaat. “Ik heb wel geruchten gehoord, maar daar ga ik niet op in.” Zeker is dat Selam, het ruim drie miljoen jaar oude skelet van een driejarig meisje, dat hij vorig jaar heeft gepresenteerd en waarmee de Ethiopiër wereldberoemd werd, er niet bij is. “Dat zou ook niet kunnen, want het skelet moet nog helemaal uitgeprepareerd worden.”

De aanstaande tour van Lucy staat niet op zichzelf, meldt Fred Spoor, professor Evolutionaire Anatomie aan University College London. “Kenia wil hetzelfde gaan doen met de Turkana Boy.”

Minder beroemd dan Lucy is dit 1,6 miljoen jaar oude fossiel van Homo erectus, een elfjarige jongen, zeker niet minder belangrijk. Door de compleetheid biedt het een uniek inzicht in het leven van deze directe voorouder van de moderne mens.

Spoor: “Van Lucy kun je nog zeggen dat het niet meer is dan een handvol afgekloven botten – zonder schedel – die nog wel tegen een stootje kunnen, maar bij de Turkana Boy gaat het om een compleet skelet, dat zeer kwetsbaar is. De schedel is bijvoorbeeld niet gelijmd, maar zit met was aan elkaar.” Spoor is dus tegen het reizen van Afrikaanse menselijke fossielen langs buitenlandse musea. “Laten de Ethiopiërs en Kenianen, als ze het toerisme willen stimuleren, de fossielen in hun eigen land tentoonstellen. Binnenkort wordt het nieuwe museum in Addis Abeba geopend en dan is Lucy, de ster van de show, er niet bij. Hetzelfde geldt voor Kenia, dat van de EU miljoenen heeft gekregen om het Nationaal Museum in Nairobi uit te breiden , waar Turkana Boy een eigen zaal krijgt.”

In 1998 heeft de International Association of Human Paleontology, gelieerd aan UNESCO, tijdens een congres in Sun City in Zuid-Afrika een resolutie over de export van menselijke fossielen aangenomen. Volgens de ondertekenaars, een internationale groep vooraanstaande paleontologen, zijn menselijke fossielen een onvervangbaar onderdeel van het werelderfgoed en zijn ze zo kwetsbaar dat ze niet het land van herkomst zouden mogen verlaten behalve als het benodigde wetenschappelijke onderzoek alleen elders gedaan kan worden.

John de Vos, paleontoloog van Naturalis, was negen jaar geleden een van de ondertekenaars. “Is dat zo?” reageert hij nu. “Dat ben ik vergeten. Nou ja, dan ben ik er dus anders over gaan denken. Van mij mag Lucy reizen. Ook zes jaar lang, zo lang ze ook beschikbaar blijft voor de wetenschap. Ik vind het belangrijk dat veel mensen dergelijke fossielen kunnen zien en er een eigen mening over kunnen vormen.” Zelfs geld verdienen aan het tentoonstellen mag van hem. “Als er fondsen naar veldwerk in Ethiopië gaan, is dat toch nuttig besteed geld?”

De Vos begrijpt de opwinding onder wetenschappers wel. “Voor mij is het gewoon een fossiel, maar voor velen is het een relikwie. Als ik vroeger voor iemand de kluis openmaakte om het door Dubois gevonden schedelkapje van de Javamens te laten zien, was het eerste wat ze vroegen ‘mag ik hem even aanraken?’.” Tegenwoordig is het schedelkapje gewoon in een zaal van Naturalis te zien. “Wij zijn het enige museum ter wereld dat een echt fossiel van een vroege mensachtige tentoonstelt. Wel verantwoord, in een speciale vitrine, met kogelvrij, slagvrij en stootvrij glas.”

Fred Spoor geeft toe dat hij aanvankelijk bedenkingen had tegen het tentoonstellen van het schedelkapje van de Javamens, maar dat het geen belemmering is geweest voor wetenschappelijk onderzoek. “Als ik het nodig heb, halen ze hem netjes uit de vitrine.” Toch geeft hij vanwege het gevaar voor ongelukken de voorkeur aan het tentoonstellen van replica’s. “Tegenwoordig zijn die zo goed dat zelfs experts ze niet van echt kunnen onderscheiden.” De Vos moet niets van replica’s hebben. “Ik ben een museumman, heb met publiek te maken en wil dat mensen het echte ding zien. Ik zou ook Lucy wel eens in het echt willen zien.”

De Vos deelt niet Spoors angst dat tijdens de tour in de Verenigde Staten bijvoorbeeld een doorgedraaide creationist een poging zal doen om Lucy te vernietigen. Hij zegt dat op grond van de veiligheidsmaatregelen die er in 1984 rond de Dubois-schedel zouden zijn genomen, als het schedelkapje op de grote Ancestors-tentoonstelling in New York aanwezig had mogen zijn. “Ik zou eerste klas reizen, met het fossiel naast me in een aparte stoel. Op het vliegveld zou een auto klaar staan, met politie voor en achter. In het museum waren zwaar beveiligde veiligheidsmensen. Alleen ik zou de schedel in de kluis van het museum mogen doen en alleen ik zou de schedel later in de vitrine mogen leggen.” De hele trip is niet doorgegaan omdat het toenmalige ministerie van WVC geen toestemming gaf. “Ze waren bang dat ze de schedel in het buitenland kwijt zouden kunnen raken door een mogelijke eigendomsclaim van Indonesië. Dat is nog steeds zo. De Dubois-schedel mag van de Nederlandse overheid niet op reis.”

Intussen hebben enkele musea in de Verenigde Staten, zoals het Smithsonian in Washington, laten weten dat zij uit principe de Lucy-tentoonstelling niet willen hebben. Spoor: “Er loopt bij de Amerikaanse musea een scheiding tussen de administrateurs die geld willen verdienen en de wetenschappers die principieel zijn. Het zijn de musea met een eigen wetenschappelijke staf die principieel tegen zijn.” Daarom heeft hij nog hoop dat tenminste Turkana Boy niet op reis gaat. “Het Field Museum in Chicago, dat hem wil tentoonstellen, heeft ook nog een wetenschappelijke staf. We hebben nog even de tijd, want Turkana Boy zal pas in 2009 of 2010 op reis gaan.”