De dood blijft buiten de muren

In zijn jubileumeditie rangschikt het fotofestival Naarden vijf thema's onder de noemer Emoticon. Het belangrijkste thema, de dood, blijft voor de bezoekers het meest verborgen.

In de oude brandweerkazerne van Naarden hangt Kijk mij eens!, de bekende serie foto’s van nieuwe rijken van Thijs Wolzak op manshoge panelen. De onzekere blik in de ogen van sommige rijken vertedert, bij één van hen versterkt door een bronzen hert op de achtergrond. Toch overheerst de hilariteit om die protserige interieurs, die steenrijke mannen met hun jongensspeelgoed: de Filippijnse schone, de grasmaaimachine formaat baby-tractor.

De combinatie met de foto’s die Jasper Zwartjes voor Toneelgroep Amsterdam maakte valt niet gelukkig uit. We zien bekende acteurs met hippe zonnebrillen, ze tonen borsthaar (Fedja van Huet) of borstaanzet (Halina Reijn) en kijken broeierig in de camera. De foto’s zijn gemaakt voor affiches van voorstellingen, de acteurs waren zowel uithangbord als personage. Maar hier irriteren hun driewerf-gelaagde poses alleen maar. De foto’s in de brandweerkazerne slaan dood in glamour en reclame-esthetiek.

Buy Me, over commerciele verleiding, is dan ook het vervelendste van de vijf hoofdstukken die curator Marga Rotteveel heeft aangebracht in het overkoepelende festivalthema Emoticon. Maar over de opbouw van het festival blijkt, een misser als in de brandweerkazerne daargelaten, dit keer goed nagedacht. De Grote Kerk is bijvoorbeeld gewijd aan het thema Paradijs. Met doorzichtige doeken vol teksten, van Meatloaf’s Paradise by the Dashboardlight tot Goethe’s Faust, is geprobeerd diepgang te geven. Toch blijken er net zoveel paradijzen als deelnemende fotografen; voor de één (Sara Blokland) is het een met de nagelschaar bijgehouden tuintje, voor de ander (Roderik Henderson) een woestenij in Nevada, vlakbij een testgebied voor kernwapens.

Pas in het koor van de kerk hangen de bekende, maar nog altijd confronterende foto’s van World Press Photo-winnaar Arturo Rodriguez, waarop te zien is hoe weldoorvoede toeristen op het paradijselijke strand van Tenerife aangespoelde Afrikanen te hulp snellen, die op weg waren naar hún paradijs: Europa. Het maakt ook het dilemma van Naarden duidelijk: deze foto's zijn de belangrijkste uit de Grote Kerk. En toch hangen ze bijna verstopt.

Wat dan te denken van de plek van de gruwelijkste, de indrukwekkendste foto’s van Naarden? Ver van de ingang, buiten de vesting en verstopt in zeecontainers, hangt het oorlogs- en rampenwerk van Geert van Kesteren en Stanley Greene uit Atjeh en Tsjetsjenië. Rauwe beelden van oorlogs- en tsunamislachtoffers die door kranten en tijdschriften soms geweigerd zijn – omdat we veel van fotografie houden, maar niet zoveel dat we ook alles willen zien. Daar is ook weer het project van Aliona van der Horst, die overlevenden van de aardbeving in Bam liet praten tegen de foto’s van hun geliefden. De smartelijke getuigenissen maken gekraste kiekjes als vanzelf tot de belangrijkste foto’s ter wereld.

Om het geblutste gemoed van de toeschouwer weer te kalmeren, zijn er tenslotte de gesoigneerde doden van de New Yorkse fotografe Elisabeth Heyert, die voor haar serie Travelers gestorven inwonsers van Harlem vastlegde op hun doodsbed. Als bruidssuikers liggen ze er, in hun mooiste kleren, hun gezicht gekneed tot een vriendelijke, verwachtingsvolle glimlach. De dood als dagtochtje.

De plek voor het thema In Memoriam is mooi gekozen, zou je kunnen zeggen – een kerkhof buiten de muren. Tussen de knusse zerken van Heyert voelt de bezoeker wind op zijn wangen, zon op zijn huid. Maar aan de andere kant knaagt het. Fotografie die iets betekent, fotografie die aankomt als een klap in de maag, die is er alleen in een uithoek van Naarden.

Fotofestival Naarden: t/m 10/6 in Naardenvesting. www fotofestivalnaarden.nl