Terwijl deze foto’shet wel haalden

Op het FotoFestival Naarden worden foto’s van In Beeld tentoongesteld.

Hoe worden die foto’s gekozen en waarom zijn ze soms zo gruwelijk?

Paus Benedictus XVI die in een gepantserde auto, omringd door lijfwachten, het voormalige concentratiekamp Auschwitz-Birkenau verlaat. Een bijna blote ‘Mr. Gay Europe’, bevallig poserend op zijn hotelkamerbed in Amsterdam. En een klinische executie van vier buitenlanders in Koeweit.

Drie foto’s uit In Beeld, de dagelijkse rubriek in het hart van nrc.next, met drie, sterk uiteenlopende reacties. Marga Rotteveel, de hoofdcurator van het FotoFestival Naarden, kan zich twaalf maanden na publicatie de foto van de superbeveiligde paus nog haarscherp voor de geest halen: „Zo gesloten kan vrijheid er dus uitzien.” Ze herinnert zich hoe twee veiligheidsmannen hun hand op de motorkap van de auto van de paus laten rusten. „Dat detail ontroerde me.”

De bekroonde homo met de sjerp om zijn blote bast bezorgde fotografe Bertien van Manen de slappe lach: „Alles aan hem is zó verkeerd dat het weer helemaal goed is.”

De terechtstelling in Koeweit had een heel ander effect op Frits Gierstberg. De eerste hoogleraar fotografie in Nederland spreekt van „een kippenvelfoto”, en „een foto die lezers leert kijken”. De eerste indruk is ‘niks aan de hand’, zegt Gierstberg. „Je ziet allemaal mensen in nette kleren en de zon schijnt vrolijk. Maar meteen daarna zie je dat er drie mensen worden opgehangen, of misschien wel meer. Wat blijft hangen is de suggestie dat executeren in Koeweit lopendebandwerk is.”

Over twee pagina’s een actuele foto uit het nieuwsaanbod – als eerste krant in Nederland richtte nrc.next een jaar geleden zo’n podium voor fotografie op. Reden om terug te kijken: wat is het effect van nieuwsfoto’s waar je als lezer in kunt verdrinken? En welk soort foto’s leent zich het beste voor zo’n groot formaat?

Op het FotoFestival Naarden, dat gisteren is begonnen, worden vijftien foto’s uit In Beeld tentoongesteld. Ook verschijnt morgen een publicatie waarvoor tien experts op verzoek van de krant samen de dertig beste In Beeld-foto’s hebben gekozen. Tegelijk met de presentatie organiseert nrc.next morgen een publiek debat over fotografie in de krant.

Hoe ontstond In Beeld? In de eerste proefkranten van nrc.next ontbrak de grote middenfoto, vertelt chef vormgeving Jan Paul van der Wijk. „Die nulnummers misten een onderscheidend element. Iemand attendeerde me op The Big Picture, de fotospread in The Guardian. Zo’n anker in de krant is een plezierige onderbreking van het ritme. Even een ander register, een moment om als lezer op adem te komen.”

Een goed idee, vond ook Annelies Kuiper, fotoredacteur van nrc.next. Op afficheformaat krijgt nieuws volgens haar een andere impact: „Daardoor kun je rondkijken, je even in een andere wereld wanen. Ontsnappen is er bij deze afmetingen niet bij.”

Fotografiedeskundigen zijn het daarmee eens. De In Beeld-foto’s komen aan „als een schot tussen je ogen”, zegt Erik Kessels, directeur van het communicatiebureau KesselsKramer. Volgens Marloes Krijnen, directeur van Foam FotografieMuseum Amsterdam, schept het grote formaat de mogelijkheid om een statement te maken. „Je hebt de kans om de aandacht te vragen voor een moeilijke boodschap”, zegt ze. Hans Aarsman, die in de Volkskrant over fotografie schrijft, voegt daar aan toe: „In Beeld is een podium waarop je iets kunt aanwijzen. Daardoor kun je mensen mobiliseren en aan het denken zetten.”

Hoe wordt In Beeld gekozen? De fotoredactie neemt in de avonduren het voortouw. Uit het dagelijkse aanbod van zo’n 3.000 foto’s van de persbureaus en Nederlandse fotografen selecteert de dienstdoende fotoredacteur ongeveer zes beelden. Deze print zij of hij uit op A2-formaat, de grootte van de In Beeld-rubriek. Hardop denkend kiest de avondploeg vervolgens de beste foto. Soms is het pleit in een minuut beslecht, soms lopen de meningen sterk uiteen. Maar, benadrukt fotoredacteur Annelies Kuiper: „Het is niet zo dat meeste stemmen gelden. Een krant is geen democratie.”

Als de stemmen staken, heeft de avondchef het laatste woord. Hij moet kunnen verantwoorden waarom de krant bereid is een bepaalde foto op afficheformaat te publiceren. In zijn weblog over de krant, legde chef redactie Hans Nijenhuis onlangs uit waarom hij een foto had tegengehouden. Een zieke krokodil in een dierentuin in Taiwan had de arm van zijn dierenarts afgebeten. Met de arm in zijn bek blikte het beest met een ondoorgrondelijke uitdrukking in de lens van de fotograaf. Geen discussie mogelijk, vond de fotoredactie, dít was de foto van de dag. Van de aanwezige redacteuren vond een deel de foto fantastisch, een ander deel vond hem ‘niet kunnen’.

Sommige lezers zullen de krant met walging wegleggen en hun abonnement opzeggen, veronderstelde Nijenhuis. Alleen voor een foto die journalistiek noodzakelijk is, wil hij zo’n prijs betalen. Nijenhuis: „Kern is altijd: we willen de wereld laten zien zoals hij is, niet zoals hij zou moeten zijn. Maar een foto moet natuurlijk wel relevant zijn, we zijn niet uit op effectbejag.”

Niet alle lezers van nrc.next blijken daar altijd van overtuigd. Met een zekere regelmaat moet Nijenhuis boze mails en telefoontjes beantwoorden. Want hoe journalistiek verantwoord ook, niet iedere abonnee wenst ’s morgens bijvoorbeeld geconfronteerd te worden met een massa-executie in Koeweit die de halve ontbijttafel vult.

Misselijkmakend, mailde een lezeres over die foto: „Als er op televisie bij het Journaal schokkende beelden getoond worden, waarschuwen ze tenminste even.” Ook premier Balkenende, te gast in het televisieprogramma Who’s next stoorde zich aan de Koeweit-foto: „Ik vraag me af of je dit soort foto’s moet publiceren. Jij en ik kunnen deze foto plaatsen, maar ik vind dat kinderen dit niet zouden moeten zien.”

Sommige deskundigen vinden dat de redactie zich niks moet aantrekken van zulke reacties. Eddie Marsman, fotografiemedewerker van NRC Handelsblad: „Foto’s van een executie kunnen heftig aankomen bij lezers. Nou en? Soms is dat gewoon nodig.” En fotograaf Hans Aarsman: „Ik krijg een punthoofd van mensen die nieuws als vermaak zien. Als een foto bij het ontbijt je eetlust bederft, eet je toch een keertje niet.”

Toch is World Press Photo-directeur Michiel Munnike blij dat In Beeld naast het keiharde nieuws ook vaak alledaagse beelden laat zien. „Een fris tegengeluid van wat we gewend zijn van de voorpagina’s van kranten”, vindt hij. En als het aan de Britse sterfotograaf Martin Parr ligt, gebeurt dat vaker. „Ik zou meer zachte, menselijker beelden willen zien. In de krant staan nu nog te veel verhalende foto’s, zeg maar traditionele fotojournalistiek.”

Net als collega-fotograaf Geert van Kesteren wijst Parr op een ontwikkeling die daarbij kan helpen: burgerjournalistiek. De foto die door de tien experts als de beste In Beeld-foto van het afgelopen jaar werd aangewezen, een opname van slapende militairen in Irak, werd door een Amerikaanse korporaal geschoten. Parr: „Heel goed, géén fotojournalist. Met al die digitale camera’s en mobiele telefoons kan iedereen tegenwoordig een goede foto maken. Dat heeft het concept van in de frontlinie staan veranderd. Fotojournalisten gaan altijd naar dezelfde gearrangeerde fotogelegenheden. Ik ben blij dat dat monopolie door de nieuwe techniek is doorbroken.”

Daardoor, zegt Parr, krijgen krantenlezers dingen te zien die vroeger nooit te zien waren. Als voorbeelden noemt hij Theo van Gogh met het mes in zijn buik en de beelden van de martelingen in de Abu Ghraib-gevangenis in Irak. „Foto’s gemaakt met slechte telefooncamera’s. Maar het zijn wel de iconen van deze tijd.”

Lees op het nrc.nl/nextlog waarom de krokodil nu wél in de krant staat.

Rectificatie / Gerectificeerd

In het artikel Terwijl deze foto’s het wel haalden (vrijdag 18 mei, pagina 4 en 5) staat dat paus Benedictus XVI op de bijbehorende foto het voormalige concentratiekamp Auschwitz-Birkenau verlaat. In werkelijkheid verlaat de paus het complex Auschwitz 1 op de foto.