‘Reli-rechts is nog steeds sterk’

De journaliste Michelle Goldberg schreef een succesvol boek over de opkomst van conservatieve evangelisten in de Amerikaanse politiek. ,,Het gevaar is te snel te denken dat het allemaal wel los loopt.’

Na de presidentsverkiezingen van 2004 was de invloed van christelijk rechts in de Amerikaanse politiek groter dan ooit. Behoudende christenen, een blok van ongeveer dertig miljoen kiezers, hadden president George Bush aan de overwinning geholpen. Het Amerikaanse heartland had in meerderheid Republikeins gestemd, na een campagne waarin angst voor terroristen en voor het homohuwelijk centraal stonden. Karl Rove, de strateeg van Bush, droomde zelfs hardop over een permanente Republikeinse meerderheid, als de partij van gelovig Amerika.

Ruim twee jaar later is van die euforie weinig meer over. Oorzaken daarvoor zijn de implosie van de regering door de oorlog in Irak en de vele schandalen in de Republikeinse partij. Twee belangrijke Republikeinse politici die warme banden onderhielden met christelijk rechts, Tom DeLay en Ralph Reed, hebben het veld moeten ruimen wegens corruptie. De evangelische dominee Ted Haggard raakte in opspraak door contacten met een homoseksuele prostituee. Deze affaires hebben de beweging in de verdediging gedrongen. Maar christelijk rechts blijft invloedrijk.

De journaliste Michelle Goldberg (31) was even in Nederland, vanwege de publicatie van de Nederlandse vertaling van haar succesvolle boek Kingdom Coming, over de opkonst van christelijk rechts in de Verenigde Staten. Ze waarschuwt ervoor de beweging, ondanks de huidige schandalen, niet te onderschatten. Goldberg: ,,Christelijke nationalisten vormen geen meerderheid in de Verenigde Staten. Tussen de 10 en 15 procent van de bevolking, ongeveer 30 miljoen mensen, streeft naar de omvorming van de Verenigde Staten tot een christelijke natie. De kern van de beweging komt er openlijk voor uit van Amerika een theocratie te willen maken, dat wil zeggen een land waarin de bevolking leeft volgens het voorschrift van de bijbel. De groep heeft zich sinds eind jaren zeventig aangesloten bij de Republikeinse partij. Een blok van dertig miljoen mensen kan verkiezingen beslissen.’

Wat is de bron van hun succes?

,,Ongetwijfeld hun krachtige organisatie. De christelijke nationalisten kunnen wat dat betreft putten uit een lange traditie. Ze komen voort uit de evangelische beweging, die zich in de 19de eeuw inzette voor de afschaffing van slavernij. Daar zijn ze zich goed van bewust.

De inzet van dominee Martin Luther King voor gelijke rechten in de jaren zestig vergelijken ze graag met hun eigen strijd tegen abortus. Hij vocht voor zwarte Amerikanen, zij voor het ongeboren leven. Maar de vergelijking is problematisch: King was geen tegenstander van abortus.’

Hoe invloedrijk is de beweging in de verwezenlijking van haar agenda? Er is toch geen kans dat Amerika zich ontwikkelt tot een theocratie?

,,Nee, maar het is ook gevaarlijk dat gematigde christenen en seculiere Amerikanen denken dat het zo’n vaart niet zal lopen. De afgelopen jaren onder president Bush is de scheiding van kerk en staat verdwenen. Er gaat veel overheidsgeld naar religieuze liefdadigheidsprogramma’s. Wetenschappelijk onderzoek op medisch gebied is op enkele terreinen stilgelegd. Scholen in sommige staten hebben de evolutieleer van Darwin proberen te vervangen door intelligent design.

,,Aan de andere kant is de situatie niet meer zo somber als in 2004. Mijn boek kwam uit in 2006, voor de tussentijdse verkiezingen die de Democraten een meerderheid bezorgden in het Congres. Na 2004 hebben gematigde evangelische gelovigen de handen ineen geslagen. Eenderde van Amerika, ongeveer 100 miljoen mensen, noemt zichzelf evangelisch. De 70 miljoen gematigde of progressieve gelovigen van deze beweging hebben lange tijd niets van zich laten horen, maar sinds kort hebben zij zaken op de agenda gezet die christelijke nationalisten allesbehalve bevallen: zorg om het milieu, armoedebestrijding.’

De christelijke nationalisten hangen volgens Goldberg een mythisch beeld van de geschiedenis aan. Het christelijke Amerika wat ze zeggen te willen herstellen, heeft in werkelijkheid nooit bestaan. ,,Essentieel is daarom de constructie van een alternatieve geschiedenis van de Verenigde Staten, waarin wordt aangetoond dat Amerika ooit christelijk was, voordat seculiere humanisten het land in het verderf stortten.’’

Seculier Amerika mag dan denken dat de Founding Fathers zich vooral schatplichtig toonden aan de Verlichting, volgens de christelijke nationalisten is dat geschiedvervalsing. In de grondwet vertolkten de Founding Fathers volgens hen het woord van de schepper: One nation under God. Zo was Amerika vanaf zijn stichting een vrome natie. In de 19de eeuw werd deze, aldus nog steeds de nationalisten, helaas bezoedeld door Darwin, die met zijn evolutieleer het beeld van Gods almacht aan diggelen sloeg. Van het vacuüm dat daarna ontstond profiteerden in de 20ste eeuw de progressieve liberals. Sindsdien waakte de overheid in plaats van de georganiseerde godsdienst over het welzijn van de bevolking: uitkeringen in plaats van liefdadigheid. Rechters van het Hooggerechtshof stortten Amerika in de jaren zestig en zeventig verder in het verderf, door in arresten het gebed op openbare scholen te verbieden, het verbod op het gebruik van voorbehoedmiddelen op te heffen en – absoluut dieptepunt – abortus te legaliseren. Amerika leek in de greep van atheïsten.

Goldberg: ,,De jaren zeventig vormden een keerpunt. Na de burgerrechtenstrijd, na de arresten van het Hooggerechtshof culminerend in de legalisering van abortus, ontstond een tegenbeweging. In 1979 werd de pressiegroep Moral Majority gevormd door drie Republikeinse politici. Zij vroegen dominee Jerry Falwell [die deze week is overleden] de organisatie te leiden. Een interessante keuze, omdat Falwell actief stelling had genomen tegen de burgerrechtenstrijd.’’

De tweede fase van de betrokkenheid van christelijk rechts met de politiek ontstond eind jaren tachtig, met de vorming van de Christian Coalition onder leiding van Ralph Reed. Hij verklaarde ‘liever het bestuur van duizend scholen in handen te hebben dan het presidentschap.’ De derde fase begon onder de huidige president Bush .

De kinderpsycholoog James Dobson met zijn evangelische imperium Focus on the Family nam het roer over van de Christian Coalition. Dobson werkte nauw samen met Karl Rove en met behoudende dominee bij het smeden van de Republikeinse meerderheid. De verkiezingen van 2004 vormden het hoogtepunt van de macht van de christelijke beweging en de conservatieve politiek.

Goldberg: ,,Europeanen hebben geen idee hoe het heartland van Amerika eruit ziet. De afgelopen dertig jaar is de openbare infrastructuur in veel gemeenschappen verdwenen. Parken, stoepen, openbare recreatieruimtes zijn allemaal verdwenen. Megakerken hebben dat vacuüm opgevuld. Daar heb je café’s, bowlingbanen, ontspanning en vermaak zoals single’s nights. De megakerk biedt de gelovigen onderdak, niet alleen in religieus opzicht.’’

Zelf heeft ze daar, zegt ze lachend, geen behoefte aan. Ze komt uit een niet gelovig joods middenklasse gezin in de stad Rochester in de staat New York. ,,Ik groeide op in de suburbs, een buitenwijk van een stad. Megakerken worden vooral gebouwd in de exurbs, op het platteland waar de afgelopen vijftien jaar in razend tempo woonwijken worden gebouwd.’’

Michelle Goldberg: Uw Koninkrijk kome. De opkomst van het christelijk nationalisme in de VS. Ten Have, 251 blz. € 19,90