Om één minuut voor drie

Voor ‘My Blueberry Nights’, de openingsfilm van het Filmfestival 2007 in Cannes, verlegde regisseur Wong Kar-wai zijn werkterrein van Hongkong naar de VS. Ontsnappen aan zijn thema’s kon hij niet – net zo min als zijn personages dat doen aan hun herinneringen.

Als je je schoonheid voor eeuwig herinnert, wordt die dan niet weerzinwekkend? Is de herhaling van de hemel uiteindelijk niet de hel? Wat is de tragiek van meneer Chow in de film 2046? Niet dat hij op een vrouw verliefd is geweest en dat die liefde hem is ontglipt. Zijn tragiek is de herinnering aan haar, die de liefde voor iedere andere vrouw onmogelijk maakt en die hem tegelijkertijd voortdrijft van de een naar de ander. Iedere vrouw die hij ontmoet, geeft hij weer de gestalte van zijn Grote Liefde. Ze dragen dezelfde lange zwarte handschoenen, dezelfde nauwsluitende zijden jurken, dezelfde nylons en schoenen. Ook tegen hun hals bengelt een oorbel. Ook op hun heupen slaat onder het lopen een laktasje.

Ze zijn hem allemaal even lief. Ze zijn allemaal even begerenswaardig. Ze laten hem allemaal even onverschillig. Hij vergeet ze zodra ze weg zijn. En dat herinnert hij zich voor altijd, want met elke volgende vrouw ontglipt hem ook die eerste weer.

Is dat niet het begin van alle drama? Het moment waarop vergeten herinneren wordt? Het moment dat Oedipous zich een oude moord op een driesprong herinnert. Het moment dat Macbeth de voorspelling van de heksen te binnen schiet. Dat is het moment waarin Wong Kar-wai zijn films laat ontstaan. De Chinese regisseur citeerde in een interview de Franse schrijver en semioticus Roland Barthes: „Vergeten is ook een vorm van herinneren.”

Wong Kar-wai (geboren in Shanghai in 1958, maar al snel verhuisd naar Hongkong) heeft zijn belangrijkste films gecentreerd rond steeds dezelfde herinneringen. Hongkong in de jaren zestig, mannen en vrouwen in een vicieuze cirkel van liefde en desinteresse. Die liefde en desinteresse komen in zijn hele werk terug, maar drie films – Days of Being Wild (1991), In the Mood for Love (2000) en 2046 (2004) – liggen wel zeer sterk in elkaars verlengde, met grotendeels dezelfde personages, dezelfde acteurs, dezelfde crew, dezelfde werkwijze. „De film kon dan wel afgelopen zijn”, zei Wong in een interview. „Maar dat wil nog niet zeggen dat het verhaal ook in mijn hoofd was beëindigd.”

My Blueberry Nights, waarmee woensdagavond het festival van Cannes opende, markeert op het eerste gezicht een radicale breuk met dat doorlopende verhaal. Het is niet alleen de eerste Engelstalige productie van Wong, het is ook de eerste film zonder Tony Leung, Maggie Cheung, Andy Lau of andere Chinese acteurs in de hoofdrollen. Hier zien we Jude Law, Rachel Weisz, Natalie Portman, David Strathairn en de als actrice debuterende muzikant Norah Jones. Ze lopen niet door de nauwe straten van Hongkong, maar rijden over de lege wegen van Arizona en Nevada. Ze halen geen noedels of gestoomde rijst bij een eetstalletje, maar ze eten blueberry pie in een diner. Als ze gokken, dan niet met mahjong, maar met poker.

Zou Wong in de Verenigde Staten hebben geprobeerd te ontsnappen aan zijn oeuvre, zoals zijn personages proberen te ontsnappen aan hun verloren geliefden? Dan heeft hij, net als die personages, gemerkt dat je wel aan mensen kunt ontsnappen maar niet aan je herinneringen aan hen. Alles in My Blueberry Nights ademt het verhaal dat Wong al zolang in zijn hoofd heeft. Het is water uit dezelfde bron.

There is a party. Everyone is there. Everyone will leave at exactly the same time.

Film is, beeld en geluid tezamen, het enige

medium dat subjectieve waarneming in objectieve weergaven weet om te zetten. Dat zie je het duidelijkst in films over paranoia, schizofrenie of andere geestesziekten. Een regisseur kan waanbeelden en werkelijkheid strak naast elkaar monteren zodat je als kijker meegaat in de gekte van de hoofdpersoon – denk aan Fight Club of aan The Sixth Sense, om maar twee bekende voorbeelden te noemen.

Je ziet het waanbeeld op precies dezelfde manier als het gewone beeld. Bij de films van Wong gebeurt dat nog subtieler, omdat het hier niet om moord en angst gaat, maar om liefde en weemoed. Bij griezelige films is het een truc, een effect, waarvan de regisseur in de film nog moet onthullen dat het een effect is, anders mist het publiek de pointe. Dus zien we aan het eind van Fight Club Edward Norton eerst met Brad Pitt worstelen, om vervolgens te zien dat hij in zijn eentje vecht. Aha! Zo zit het dus.

Voor Wong is de binnenwereld van zijn personages geen effect, maar een reële weergave van hun leven. Je ziet in 2046 gewoon de vrouw met wie meneer Chow verkeert, ook al is het nu eens die, dan weer deze. Maar dan raak je in de war door de manier waarop Wong filmt. Wie rookt deze sigaret? Wier hand ligt hier op tafel? En op welke tafel ligt die hand? Van wie is deze kuit, deze jurk, dit tasje?

Het lijken allemaal heel concrete beelden die Wong vastlegt, maar het zijn niet meer dan fragmenten ervan. Het ritme waarin hij ze toont, doet je duizelen. Zo wordt het beeld van een liefde belangrijker dan de liefde zelf. En zo wordt liefde onmogelijk.

Wongs zintuiglijke manier van filmen verhoogt dat effect. Hij verlustigt zich in kleuren, spiegelingen, de glinstering van regen op een lamp, de textuur van behang. Hij mag graag – soms iets te graag – de beelden vertragen of versnellen. En hij laat intussen, ook in My Blueberry Nights, de tijd verstrijken op een volkomen onduidelijke manier, ondanks de titelkaarten die aangeven hoeveel dagen hoofdpersoon Elizabeth onderweg is (zie kader). Het maakt ook niet uit, want de belevenissen zijn in wezen allemaal dezelfde, hoewel de details verschillen, zoals Jeremy in My Blueberry Nights zegt.

De herinnering aan één bijzonder moment is genoeg om alle volgende te verwoesten. Bij Wong is dat moment bij voorkeur de eerste ontmoeting, zoals de kennismaking van de courtisane en de kleermaker in zijn deel van het drieluik Eros (2005). De kleermaker heeft in de salon zitten wachten terwijl zij luidruchtig de liefde bedreef met een andere man. Als hij schuchter en vol gêne binnenkomt, dwingt zij hem zijn broek uit te trekken. Een goede kleermaker moet opgewonden zijn als hij bij een vrouw kleren komt passen, zegt zij, en ze brengt hem met haar hand tot een orgasme dat hij van zijn leven niet meer zal bereiken en van zijn leven niet meer zal vergeten.

Is dat wreed? Elke volgende ontmoeting met haar zal hij die hand weer voelen tussen zijn dijen, ook als het feitelijk pas helemaal aan het eind van hun verhouding nog eens gebeurt. „Vergeet mij”, zegt de courtisane. „Word verliefd op een andere vrouw.” Maar intussen heeft zij hem voorgoed getekend.

Ook in Days of Being Wild gaat het om die ene herinnering. Een jongen zegt tegen een meisje: „Kijk naar mijn horloge, het is één minuut voor drie. Zestien april. Om één minuut voor drie waren wij hier samen. Dat is een feit. Dat kun je niet ontkennen. Het ís al gebeurd.” Dit zegt hij bij de laatste van de reeks vrijwel identieke korte ontmoetingen waarmee de film opent. Dat ene moment had in elke andere ontmoeting kunnen voorvallen. De tijd bepaalt niet of een moment beslissend is, het beslissende moment bepaalt de tijd.

Alle personages van Wongs films zijn gevangenen van hun verleden, proberen te ontsnappen in de toekomst en laten zo het heden door hun vingers glippen.

When this kiss is over, it will start again. It will not be any different. It will be exactly the same.

Dertig, veertig keer moesten opnames soms over, vertelde Zhang Ziyi, de beeldschone Chinese actrice die in 2046 voor het eerst aan een film van Wong meedeed. Ze speelde een rol die in eerdere films vaak voor Maggie Cheung was weggelegd, de goedaardige schoonheid die versmaad wordt door de man, gespeeld door Tony Leung. Zhang Ziyi werd wanhopig van het steeds maar opnieuw moeten spelen, zonder dat haar duidelijk werd of het aan haar lag en zo ja, wat er dan fout ging.

Wong werkt zonder uitgeschreven draaiboek. Een verhaal is zijn gids door de opnames, op de set maak hij er pas film van. Zo werkte bijvoorbeeld ook Charles Chaplin. In een driedelige tv-documentaire over diens werk liet filmwetenschapper Kevin Brownlow het scheppingsproces van Chaplin zien. Als regisseur kon hij de opnames uren- soms dagenlang stilleggen om een scène te bedenken. Om zijn inspiratie op gang te krijgen, liet hij soms dezelfde opname tientallen keren overdoen. Meters film met dezelfde grap, soms net even anders, met een microscopisch klein verschil. Een kunstenaar op zoek naar de exacte weergave van het beeld in zijn hoofd.

Zo werkt ook Wong tijdens de opnames naar het ideaalbeeld van zijn fantasie toe. „Ik durfde hem op de set haast niet aan te spreken”, zei hoofdrolspeler Tony Leung in een interview over 2046. „Hij zat maar met zijn hoofd in zijn handen naar de monitor te staren.”

Het is van een zekere ironie dat de werkwijze van Wong de handelwijze van de personages in zijn films weerspiegelt. Bij hen zien we talloze malen handelingen herhaald, telkens net even anders, in een andere omgeving, tegen net een andere lucht of met andere muziek op de achtergrond. Zij worden telkens opnieuw verliefd, schijnbaar geheugenloos als de personages in een melodrama of een soap, nemen dezelfde beslissingen die leiden tot dezelfde uitkomsten en krijgen hetzelfde verdriet. Allemaal op zoek naar het ultieme geluk, de rust of de hemel.

Zo zoekt Wong Kar-wai in zijn films steeds opnieuw naar het moment waarop alles in elkaar grijpt, dat alles past en herinnering en realiteit naadloos op elkaar passen. Zelf moet hij ergens wel beseffen dat hij dat moment altijd voor zich uitjaagt. Hoe vaak hij zijn films ook hermonteert, hoeveel materiaal hij ook blijft opnemen. Nooit zal het precies zijn wat hij dacht dat het moest zijn. En dat is waarschijnlijk maar goed ook. Dat rusteloze zoeken drijft hem van film naar film.

„Ik kan niet zeggen voor hoeveel vrouwen ik nog zal vallen in mijn leven”, zegt Yubby in Days of Being Wild. „En ik weet niet van welke vrouw ik later zal zeggen dat ik het meest heb gehouden.”

Heaven, heaven is a place. A place where nothing, nothing ever happens.

(Citaten uit Heaven van de Talking Heads)