Gevelreclame voor antieke handschriften

Felgekleurde videobeelden achter zes antieke ramen lichten op uit een historische voorgevel aan de Oude Turfmarkt in Amsterdam. In dit pand huist sinds kort de bibliotheek voor Bijzondere Collecties. Het zijn beelden van handschriften, verluchtigde bijbelpagina’s, kaarten en tekeningen uit de collectie van de Universiteitsbibliotheek. Soms tast de camera de pagina’s onderzoekend af, soms van zo dichtbij dat uit de grote kleurenvlakken futuristische landschappen ontstaan. Pas als er weer een letter in beeld komt besef je dat je naar een pagina uit een boek kijkt. Soms zijn die letters wel twee ramen groot, zo dicht zit het oog van de camera op het papier. Rustige beelden worden afgewisseld door hysterische, stroboscopische projecties, veroorzaakt door een lampje dat achter de pagina’s aan en uit knippert.

De video-installatie Parallelle werelden van Rob Johannesma is het beste te zien vanaf de andere kant van het water, het Rokin, dat tegenover de Oude Turfmarkt ligt. Hier besef je dat het kunstwerk een bijzondere dialoog aangaat met zijn omgeving. Dit gedeelte van Amsterdam, het Rokin, het Damrak, de Kalverstraat, en een gedeelte van het Spui, is voor Nederlandse begrippen dicht bezaaid met billboards, neonlichten en gevelreclames. Johannesma’s gevelkunstwerk verschilt eigenlijk niet zo erg van het reclamebord even verderop waarop een zwoel kijkende dame een spijkerbroekenmerk aanprijst. De bibliotheek Bijzondere Collecties is ook een soort winkel die met een groot bord wil laten zien wat zij in huis heeft. Deze gevelreclame communiceert echter op een ongebruikelijke manier. Geen pakkende slogans, geen flitsende logo’s, maar onduidelijke, zoekende beelden van oude handschriften. Als je niet weet dat de bibliotheek Bijzondere Collecties achter die gevel schuilgaat, weet je ook niet waar het kunstwerk voor bedoeld is. Die dubbele boodschap maakt het werk extra spannend.

Parallelle werelden is een monumentaal project. Het zal niet alleen maar liefst tien jaar lang de gevel van de bibliotheek sieren, ook het aantal videofragmenten dat erop te zien zal zijn, is reusachtig. Johannesma maakte in een half jaar tienduizenden opnames van bijzondere werken uit de collectie van de bibliotheek. Zonder al te veel selectie worden die vanaf een enorme harde schijf op de videopanelen geladen. Het werk heeft zo’n enorme omvang dat je eigenlijk niet meer van een begin of einde kan spreken: de beelden rouleren bijna eindeloos.

Het enige minpunt aan de installatie is dat de techniek nog niet goed meewerkt. Sinds de opening op 11 mei zijn de zes ramen vaker zwart geweest dat gevuld met beelden. Maar dat zijn slechts opstartproblemen, mogen we hopen.

Johannesma heeft een bijzondere band gekregen met de gefilmde handschriften. Een half jaar zat hij elke dag bovenop de werken. Johannesma: „Het is een van de leukste dingen die ik ooit heb gedaan. Ik vond het ook erg moeilijk om na een half jaar afscheid te nemen van de handschriften. Het voelde alsof ze van mij waren geworden, zo erg heb ik me eraan gehecht.”

Hij koos drie handschriften uit om zijn tijd mee door te brengen. Een handgeschreven bijbel uit de vijftiende eeuw, het manuscript van de Nederlandsche Historiën van Pieter Cornelisz Hooft en het manuscript van Max Havelaar door Multatuli.

De gemiddelde bezoeker kan er nooit zo dichtbij komen als Johannesma – van wie de vingers soms in beeld komen – was gegund. Voor hen zit er niets anders op dan bewonderend naar de gevel te kijken.

Rob Johannesma, Parallelle werelden, voorgevel bibliotheek voor Bijzondere Collecties van de UvA, Oude Turfmarkt 129, Amsterdam.

Rectificatie / Gerectificeerd

Het artikel Gevelreclame voor antieke handschriften (18 mei, pagina 27) vermeldt de video-installatie van Rob Johannesma onder de titel Parallelle Werelden. Bedoeld is: Parallelle Bibliotheek.