Naar een nieuw Europa, zonder volkslied

De Europese crisis kan alleen worden bezworen als alle landen alsnog akkoord gaan met een nieuw verdrag, in plaats van de Grondwet. Duitsland werkt hard aan een compromis, en niemand wil opnieuw een referendum.

Opgelucht zaten premier Jan Peter Balkenende en staatssecretaris Frans Timmermans van Europese Zaken vorige maand in het vliegtuig dat net van Londen City Airport was opgestegen, op weg naar huis. Groot-Brittannië en Nederland hadden elkaar gevonden: Europa heeft helemaal geen Grondwet nodig. Vooral Blairs laatste woorden tijdens de persconferentie op Downing Street 10 had het Haagse koppel als muziek in de oren geklonken.

Premier Blair was enthousiast over het Nederlandse voorstel voor een „wijzigingsverdrag”, een nieuw Europees verdrag als alternatief voor de afgewezen Europese Grondwet. Dit verdrag zal de angst wegnemen voor een Europese superstaat die de nationale grondwetten vertrapt, had de Britse premier gezegd. Daar konden ze in Nederland mee thuiskomen.

Vandaag zijn de onderhandelingen over het oplossen van de Europese crisis, ontstaan na de Franse en Nederlandse afwijzing van de Grondwet in 2005, een beslissende fase ingegaan. „Het spel is op de wagen’’, zeggen Nederlandse diplomaten in Brussel met kennis van het Vlaamse wielerjargon.

Nadat de Duitse bondskanselier Angela Merkel als voorzitter van de Europese Unie de afgelopen twee maanden de sherpa’s, zoals de ambtelijke toponderhandelaars van de 27 EU-lidstaten worden genoemd, aan het werk had gezet, begint ze vandaag met de laatste, politieke ronde. In afzonderlijke gesprekken met haar collega-regeringsleiders wil ze polsen of er tijdens de Europese top op 21 en 22 juni in Brussel een akkoord kan worden bereikt. Vanavond ontmoet Merkel de Franse president Sarkozy, die dan nog maar een paar uur officieel in functie is.

Merkel is vast van plan „Europa vooruit te helpen”, zegt een politicus in haar kabinet. Maar de afgelopen maanden is haar duidelijk geworden dat er een verbeten strijd woedt tussen de maximalisten en minimalisten. Aan de ene kant staat een meerderheid van achttien landen, die de Europese Grondwet al volledig heeft goedgekeurd (plus vier landen die geen bezwaar hebben maar nog moeten ratificeren). Aan de andere kant staat de groep van vijf critici: de nee-zeggers Frankrijk en Nederland en de nee-dreigers Polen, Tsjechië en Groot-Brittannië.

Den Haag staat met zijn opvattingen over de toekomst van de Europese Unie in ieder geval niet alleen, blijkt na vier maanden pendeldiplomatie, waarbij premier Balkenende en staatssecretaris Timmermans, samen en individueel, hun collega’s in de Europese hoofdsteden bezochten. „Nederland is zeker niet geïsoleerd. We zijn veel meer een deel van de oplossing geworden”, concludeert een diplomaat.

Na de bezoeken van Balkenende en Timmermans aan Londen, Warschau en Praag bleken hun collega’s er vrijwel net zo over te denken als Nederland. Het gaat weliswaar om een minderheid in de Unie, maar met Frankrijk, Groot-Brittannië, Engeland en Polen erbij wel een invloedrijke minderheid. Nederland heeft in ieder geval vier bondgenoten, die met Europa eenzelfde kant opwillen: geen verdrag dat Europese Grondwet heet, geen vlag, geen volkslied, geen Europese minister van Buitenlandse Zaken, hooguit een ‘commissaris’. Wèl een grotere rol voor nationale parlementen, die Brusselse wetten kunnen tegenhouden èn een efficiënter bestuur van de Europese Unie.

‘Opleving van de politiek door renationalisering’, heet het spel van deze spelers, die Europa thuis alleen nog kunnen verkopen als het de nationale behoudzucht dient. Maar zo gemakkelijk gaat dat niet lukken met Angela Merkel als regisseur. De Duitse bondskanselier neemt als EU-voorzitter geen genoegen met een minimumpakket. Dat is de eer te na van de Duitsers, die Europa koesteren. Dankzij Europa kon de verslagen natie zich na de Tweede Wereldoorlog rehabiliteren.

Merkel kan hierbij rekenen op de steun van de Europese Commissie die eergisteren in retraite ging op kasteel Groot Bijgaarden bij Brussel. Bij de besprekingen dient de niet aanvaarde Grondwet uitgangspunt te zijn, concludeerden de Commissarissen. En dan mag er best wat aan de vorm gesleuteld worden maar zo min mogelijk aan de inhoud. „Simplificatie, daar gaat het om’’, verklapte de woordvoerder van de Europese Commissie.

Merkel wil in ieder geval proberen de „kern’’ van de Grondwet overeind te houden. Bovendien is er ruimte voor nieuwe onderwerpen die Europa de laatste tijd heeft ‘ontdekt zoals milieu en energiepolitiek. Maar wat is de kern?

„Waar we absoluut aan hechten is een sterkere rol van de nationale parlementen. Bescherming van publieke diensten zoals onderwijs, volkshuisvesting en gezondheidszorg. En de opname van de strenge Europese criteria voor nieuwe toetreders’’, zei Timmermans vorige week op een conferentie in Rotterdam.

Er is haast geboden. Want, zo merken betrokkenen in Brussel, op: met de vertrekkende Tony Blair, die in juni opstapt, zijn nog zaken te doen. Bij zijn potentiële opvolger Gordon Brown is dat nog maar de vraag. In ieder geval wordt van Nicolas Sarkozy een doorbraak verwacht. Hij is, net als Balkenende en Blair, geporteerd van een bescheiden, nieuw verdrag op basis waarvan Europa doelmatig en doorzichtig bestuurd kan worden.

De Europese landen kunnen het eens worden. Ze móeten het eens worden. Eigenlijk waren ze het drie jaar geleden al eens, maar Frankrijk en Nederland kregen de bevolking niet mee. De Deense europarlementariër Jens-Peter Bonde weet het dan ook zeker: alle inspanningen van de Europese regeringsleiders zijn erop gericht nieuwe referenda te voorkomen. Want er hoeft maar één land ‘nee’ te zeggen en Europa kan fluiten naar een nieuw verdrag.

Sarkozy heeft al gezegd dat een miniverdrag niet aan de Fransen voorgelegd hoeft te worden. De Britse premier zei onlangs ook dat bij een beperkt verdrag het door hem toegezegde referendum niet nodig is. In Nederland heeft de regeringscoalitie de hete aardappel van het referendum voor zich uit geschoven. De kwestie is in het regeerakkoord voorlopig gestald bij de Raad van State, die een nieuw voorstel toetst op constitutionele onderdelen. Het CDA was in ieder geval altijd al tegenstander van het referendum. Formeel wil de PvdA eerst een nieuw Europees voorstel afwachten.

Het referendum is de grote onbekende in het Europees strategospel dat nu is begonnen. De regeringsleiders weten dat ze al een keer te vroeg hebben gejuicht toen ze het najaar van 2004 in Rome hun handtekening zetten onder de Europese Grondwet. Dat zal hen geen tweede keer gebeuren. En het kan ook nog eerder misgaan. „Als Duitsland op de Europese top in juni toch met een voorstel voor een Grondwettelijk Verdrag komt aanzetten, dan wordt het natuurlijk wel lastig”, voorziet een Haagse diplomaat.