Is een school zonder toetsen ook een school?

De rechter in Utrecht moet bepalen of de particuliere school De Ruimte in Soest wel een school is. Leerlingen beoordelen elkaar en kiezen zelf wanneer ze iets leren.

Scholieren die een rechtbank naspelen en andere kinderen uit de klas ‘veroordelen’ voor het overtreden van regels. Onderwijsinspecteur Cornelis Sluis schrok ervan toen hij in 2005 een bezoek bracht aan de ‘Democratische’ school De Ruimte in Soest. „Een beetje eng”, noemde Sluis het bij de kantonrechter, gisteren in Utrecht. „Al kan zo’n simulatie later nog van pas komen.”

Gelach van de ouders in de zaal, maar rechter Kruijff-Bronsing heeft geen behoefte aan spontane „bijval”. Het gaat om een belangrijke zitting, zo merkt ze op. Het is de eerste keer dat ze als onderwijsrechter moet beoordelen of „een school wel een school is” volgens de wet. Zo niet, dan krijgen twee vaders met kinderen op De Ruimte een veroordeling voor het ontduiken van de leerplicht. Ook al is het een soort proefproces en hebben vader 1 en 2 zich vrijwillig aangemeld.

De Ruimte in Soest is een school voor kinderen van vier tot en met achttien jaar. Het onderwijs is afgeleid van de Sudbury Valley School in Massachusetts en gaat uit van eigen verantwoordelijkheid. Kinderen hoeven pas iets te leren als ze zelf aangeven dat te willen en ze mogen zelf hun dag indelen. Als ze zich misdragen, oordeelt een ‘rechtbank’ van medescholieren en begeleiders.

Toetsing kennen ze ook niet op De Ruimte: geen proefwerken, cito-toetsen, schoolonderzoeken of eindexamens. En dat is een gevoelig punt voor de onderwijsinspectie. Iedereen in Nederland mag een school oprichten volgens artikel 23 van de Grondwet, „behoudens het toezicht van de overheid”. „Je hebt heel veel vrijheid om onderwijs te geven”, zegt coördinerend inspecteur Anneke Lassing-van Midden, „als maar op een of andere manier aantoonbaar is dat kinderen zich ontwikkelen in lezen, schrijven en rekenen. Al hebben ze maar een portfolio.”

Dat bewijs ontbreekt voor de inspectie. In 2004 en 2005 kreeg De Ruimte al een negatief advies. Sluiten kan de overheid particuliere scholen niet. Maar als de rechter oordeelt dat vader 1 en 2 hun kinderen bij een onwettige school hebben ingeschreven, dan heeft De Ruimte een probleem. En niet alleen De Ruimte: ook De Kampanje uit Amersfoort. Die school heeft zich afgesplitst van de Ruimte omdat het bestuur principiële bezwaren heeft tegen inspectie door de overheid. Inspecteur Sluis is er onlangs weggestuurd. En de uitspraak kan ook gevolgen hebben voor andere afgekeurde instellingen onder de 49 particuliere scholen in het land.

Voor De Ruimte en De Kampanje is de inspectie een aantasting van hun grondwettelijke vrijheid. Voor vader 1 en 2 is de zitting een strijd voor het welzijn van hun kinderen. Guus (14), de zoon van vader 1, zat vroeger op een gewone basisschool. Hij is dyslectisch, had de slechtste cito-score van de klas en had suïcidale neigingen. Door therapie en anderhalf jaar bij De Ruimte is Guus nu gelukkiger dan ooit, zegt vader 1. „De buik- en hoofdpijn zijn weg. Hij schrijft Engelse rapteksten.”

Officier van justitie Van Oosten bestrijdt niet dat kinderen op De Ruimte „blijer en gelukkiger” zijn. Maar de overheid is er voor de bescherming van de kwaliteit van het onderwijs, zegt ze. Omdat het een buitengewone zitting betreft, eist ze een voorwaardelijke boete van 100 euro. De rechter doet over twee weken uitspraak.