Eskimo verliest zijn moreel kompas

De opwarming van de aarde heeft dramatische gevolgen voor de eskimo’s.

Ze kunnen niet meer vertrouwen op het poolijs, de basis van hun bestaan.

Simon Nattaq kon altijd vertrouwen op de kwaliteit van het poolijs. Tot het een paar jaar geleden mis ging. Als tiener leerde de nu 61-jarige eskimo jagen in de omgeving van Hall Beach, een afgelegen nederzetting in het noordpoolgebied. Met zijn ouders en broers en zussen reisde hij daar toen nog rond. Van zijn vader leerde hij waar je vossen, kariboes en zeehonden kon vinden – en hoe je daar kon komen over de dichtgevroren baaien.

Zo wist Nattaq precies wat voor ijs hij kon verwachten in de Ukiaq (vroege winter), Ukiuk (winter), of Upinqasaak (vroege voorjaar). Ergens op de grens van Ukiaq en Ukiuk had je de hoofdbevriezing, waarbij het ijs een solide dikte kreeg voor het hele seizoen, en een witte kleur, zo was de traditionele kennis. Een forse laag sneeuw isoleerde het dikke ijs tegen de straling van de zon. Nu is dat allemaal anders, zegt Nattaq in zijn huis in Iqaluit, het hoofdstadje van het Canadese, semi-autonome gebied Nunavut. „Het ijs haalt dezelfde dikte niet meer, en heeft ook niet dezelfde kleur als vroeger”, zegt hij. „Er zit meer blauw in. Sneeuw is dunner en waait weg. Tijdens de ontdooiing in het voorjaar staan er normaal gesproken plassen op het ijs. Nu loopt dat water weg door kleine gaatjes. Het bevriest op een andere manier.”

Nattaq ondervond de verandering van de ijscondities op een traumatische manier. In februari 2001 zakte hij tijdens een jachtexpeditie met zijn sneeuwmobiel door het ijs. Hij wist zichzelf uit het steenkoude water te trekken, maar hij was zijn spullen kwijt. Hij zocht beschutting, en werd twee dagen later gevonden door ongeruste dorpsgenoten. Zijn beide voeten waren bevroren en moesten worden afgezet. Nattaq heeft nu twee kunstmatige onderbenen en loopt met moeite – een pijnlijk lot dat hij wijt aan klimaatverandering.

„Het ijs was wit bovenop, en dat betekende voor ons altijd dat het veilig was”, aldus Nattaq. „Maar omdat het van onderaf smolt, leek dat maar zo. Het is tegenwoordig veel onzekerder, en veel gevaarlijker voor onze mensen om zich over het ijs te verplaatsen, zoals we al eeuwen doen. Zelfs de meest ervaren jagers ondervinden problemen. Klimaatverandering heeft grote gevolgen voor onze mobiliteit, onze manier van leven.”

Het smeltende poolijs wordt algemeen erkend als een van de meest merkbare gevolgen van de opwarming van de aarde. Het ijs in de Noordelijke IJszee is de afgelopen decennia gestaag geslonken. Uit recent onderzoek komt naar voren dat het noordpoolgebied al in de tweede helft van deze eeuw ’s zomers geheel ijsvrij kan zijn.

Voor de Inuit (spreekt uit: Inuwiet, synoniem voor eskimo’s) gaat de verandering van het weer verder dan dooiend poolijs. Zij tast de basis aan van hun traditionele bestaan. Het grootste deel van het jaar is het poolijs voor de eskimo’s een bron van voedsel en een middel van vervoer. Verdwijning van die wereld ervaren zij als een aanslag op hun traditionele cultuur, die toch al sterk onder druk staat door beïnvloeding vanuit het zuiden – ze zijn van de ene generatie op de andere overgestapt van een nomadisch jagersbestaan op een leven in gevestigde gemeenschappen met supermarkten en satelliet-tv.

„We hebben meer materiële dingen dan vroeger, maar het leven is veel chaotischer”, vertelt Nattaq aan een tafel in zijn keuken met magnetron. Zijn vrouw kijkt met een van hun kleinkinderen naar een tekenfilm op tv; op een bureautje in een hoek staat een computer met webcam. „We zijn gaan leven als de qallunaat [de blanken, red.], maar we missen wat we het hardst nodig hebben”, zegt hij. „Vroeger hadden de Inuit een eigen, unieke manier van leven.”

De oudere Inuit streven ernaar die manier van leven, met zijn sterke band met het land en het ijs, over te dragen op hun jongeren bij wijze van moreel kompas. Training in hun traditionele overlevingstechnieken, zoals de jacht, moet hun zelfrespect en een identiteitsgevoel bijbrengen in een snel veranderende wereld, en kracht geven om weerstand te bieden tegen sociale kwalen als depressie en alcoholisme.

Meeka Mike (41) is een ervaren begeleidster van expedities per hondenslee of sneeuwmobiel. Ze ontleent haar eigen kracht aan haar vermogen om te overleven in het poolgebied. Maar dat staat als gevolg van de klimaatverandering op losse schroeven. „We zijn niet altijd meer in staat om onze jongeren te leren hoe ze het ijs moeten ‘lezen’”, zegt Meeka Mike. „Vroeger konden we zeggen: ‘Dit is veilig, dat is niet veilig’. Nu moeten we zeggen: ‘Dit is veilig, dat líjkt veilig maar we weten het niet zeker.’”

Simon Nattaq vreest dat klimaatverandering de verzuidelijking van Nunavut alleen maar zal versterken. „Het klimaat wordt zuidelijker, en er komen steeds meer mensen uit het zuiden.” Jagers als hijzelf moeten zich aanpassen, zegt hij, door meer met elkaar af te stemmen en op elkaar te letten. Dergelijke samenwerking is ook vereist om klimaatverandering te bestrijden, aldus Nattaq. „Mensen uit de hele wereld moeten bij elkaar komen om ervoor te zorgen dat het milieu zo natuurlijk mogelijk blijft. Daar is samenwerking voor nodig.”

Meer informatie over de Inuit:www.itk.ca