‘Het bedrog in Nigeria is een gigantische tegenslag’

De Nigeriaanse verkiezingen, de belangrijkste dit jaar in Afrika, betekenden tegenslag voor de democratisering op het continent. Maar de hoop op meer pluralisme leeft voort. ‘Het is een lange weg.’

Nigeriaanse waarnemers noemden de verkiezingen goddeloos, hun westerse collega’s vonden ze onacceptabel. In de ogen van de burgers verloren de Nigeriaanse machthebbers hun geloofwaardigheid, maar de Afrikaanse elite bagatelliseert het bedrog.

De uitgaande president heet Olusegun Obasanjo, zijn op 29 mei te beëdigen opvolger Umaru Yar’Adua. „De hoogste mate van corruptie in de politieke geschiedenis van ons land”, noemden de vijftigduizend Nigeriaanse waarnemers de gang naar de stembus vorige maand. Waar staat Nigeria aan de democratische meetlat na deze historische verkiezingen? De Ghanees Mohamed Chambas is hoofd van het West-Afrikaanse samenwerkingsverband Ecowas. Hij behoort tot Afrika’s politieke elite en verkiest een positieve kijk: „Democratisering is een lange weg. De opbouw van een onafhankelijke rechtspraak en pers zijn even belangrijk als verkiezingen – en Nigeria doet het op die gebieden niet slecht.” Chambas heeft het over „zwakheden” in het verkiezingsproces en bestempelt de „vermeende fraude” als een „probleempje. Er hebben toch 60 miljoen kiezers kunnen stemmen”.

Chris Fomunyoh is Kameroenees, maar woont al vijftien jaar in Amerika en kan daarom een onafhankelijk standpunt innemen. Hij was namens het Amerikaanse Nationale Democratische Instituut (NDI) waarnemer bij de Nigeriaanse verkiezingen. En zag iets anders dan Chambas. Fomunyoh noemt „het bedrog een gigantische tegenslag, de bevolking voelt zich bedrogen. Nigeria trekt Afrika in een ondemocratische richting”.

Afrikaanse machthebbers hebben niet de gewoonte elkaar over hun democratische gedrag de les te lezen. Omstreden verkiezingen de afgelopen jaren in Zimbabwe, Zanzibar en Ethiopië leidden alleen tot scherpe veroordelingen van niet-Afrikaanse organisaties. Is Ecowas bang om zich uit te spreken tegen de reus Nigeria? „Nee, we zijn niet te zwak om fraude te veroordelen”, verzekert Chambas in de wandelgangen van een in Ghana gehouden conferentie over democratie. „Wij leggen alleen de meetlat minder hoog dan niet-Afrikaanse waarnemers. Wij benadrukken dat alles binnen het kader van de grondwet moet gebeuren.”

Fomunyoh noemt die rechtvaardiging onzin, volgens hem zijn uitspraken van organisaties als de Afrikaanse Unie, het zuidelijk Afrikaanse samenwerkingsverband SADC of Ecowas waardeloos. „Zij beschermen slechts de belangen van regeringen. De waarnemers uit het land zelf, die zijn werkelijk belangrijk, zij wagen hun leven voor de democratie.” De Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki feliciteerde daags naar de verkiezingsuitslag zijn nieuwe collega Yar’Adua. „Ach”, zegt Fomunyoh schimpend, „Mbeki’s mening is onbelangrijk voor het democratiseringsproces in Afrika. Hij bereikte niets bij het oplossen van de crisissen in de democratie in Zimbabwe en Ivoorkust.”

Hoe moet het verder met Nigeria? Chambas verwijst naar de vrees voor een militaire coup of een burgerrevolutie: „Eind deze maand moet Obasanjo de macht overdragen aan Umaru Yar’Adua. Dat heeft nu prioriteit.”

Fomunyoh gelooft dat de Nigeriaanse machthebbers „niet gemakkelijk zullen wegkomen met dit bedrog”. Want Nigeria is geen harteloze dictatuur. Hoewel chaotisch en periodiek balancerend op de rand van de afgrond kent het land een jonge elite van eerlijke zakenlui en journalisten, kritische advocaten, kunstenaars en niet-gouvernementele burgergroepen. Rechtbanken namen de afgelopen maanden eigenzinnige beslissingen die ingingen tegen de wens van Obasanjo. De pers berichtte over gestolen stembussen en van tevoren voor de regeringspartij ingevulde stembiljetten. Op de talrijke radiostations luchtten boze kiezers hun woede; iedere Nigeriaan kent dankzij de persvrijheid de zwendel van zijn arrogante heersers.

De verkiezingsfraude tastte de geloofwaardigheid van de nieuwe president Yar’Adua aan; de carrière van de vertrekkende president Obasanjo’s eindigt in schande. De rollen die Obasanjo en Yar’Adua de komende weken gaan spelen zijn doorslaggevend voor de vraag of Nigeria een grote politieke crisis kan vermijden. Obasanjo staat bekend als een wraakzuchtig man met een sterke persoonlijkheid. Yar’Adua is goedmoedig, maar zijn gezondheid is zwak en de ironie wil dat hij bekend stond als een van de weinig niet-corrupte politici. Obasanjo zal een strategische functie behouden in de regeringspartij en wil zijn troonopvolger controleren. Wil Yar’Adua zich alsnog geloofwaardig maken bij de teleurgestelde Nigerianen dan moet hij juist de relaties met zijn verguisde godfather verbreken.