VVD en D66: liberalisme heeft toekomst

VVD en D66 hielden dit weekend een congres om zich te bezinnen op de rol van oppositiepartij. Beide partijen deden hun best te laten zien dat het liberalisme toekomst heeft.

Het kan snel gaan. Een jaar geleden regeerden VVD en D66 zelf nog. Maar nu er een kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie zit, komen hun liberale ideeën er niet langer aan te pas. VVD en D66 deden hun best te laten zien dat het politieke klimaat wel veranderd is, maar dat de kiezer nog lang niet de buik vol heeft van het liberalisme.

Beide partijen hielden dit weekend in Rotterdam een congres over de koers van hun partij. In de luwte van de oppositie hebben zij alle ruimte zichzelf opnieuw uit te vinden. Bij de VVD werd dan ook voorzichtig afstand genomen van het gevoerde beleid van de afgelopen decennia, een periode waarin de VVD zelf bijna continu regeerde. Partijleider Mark Rutte vroeg zich in het World Trade Center af of de schaalvergroting in de publieke sector, altijd door de VVD gesteund, wel het gewenste resultaat had gehad (namelijk verbeterde kwaliteit en grotere efficiency).

Rutte, en met hem senaatsfractievoorzitter Uri Rosenthal en partijvoorzitter Jan van Zanen, zijn er van overtuigd dat Nederland nog steeds liberalisme nodig heeft. Rutte wil de oppositie gebruiken om „een aansprekende offensieve liberale agenda” neer te zetten. Rosenthal kijkt daarbij met jaloezie naar de Britse ‘compassionate conservatives’ en Van Zanen hoopt op „een louterende periode van herbezinning”.

Het verlies aan regeringsmacht werd zelden zichtbaarder dan bij de VVD vrijdagavond. De partij nam afscheid van maar liefst 25 politici, variërend van Kamerleden als Eske van Egerschot tot liberale grootheden als Hans Hoogervorst (oud-minister van Volksgezondheid) en voormalig vice-premier en minister van Financiën Gerrit Zalm.

Even verderop, in De Doelen, wilde gemarginaliseerde oppositiepartij D66 liever niet herinnerd worden aan de jaren dat het meedeed in een kabinet met CDA en VVD. Liever begraaft D66 het verleden. Zonder veel discussie nam het congres een notitie over de politieke koers aan: D66 moet weer een links-liberale partij worden, het ‘redelijk alternatief’ – net als vroeger onder Hans van Mierlo.

Vooruitkijken is ook de strategie van D66-leider Alexander Pechtold. De partij moet het vrijzinnig-liberale antwoord worden op het „samen-kabinet”. „Een samenleving is een som van individuen, niet een verdeling van een collectief.” Pechtold weigert zich te laten aanpraten dat de tijdgeest sinds de verkiezingen november opeens veranderd zou zijn. Natuurlijk heersen „behoudzucht, nationalisme en intolerantie”, maar het grote probleem is volgens Pechtold het antwoord van de politiek daarop. De VVD heeft volgens hem gekozen voor de koers-Verdonk, de PvdA heeft de „sociaal-liberale veren afgeschud”.

In de plenaire zaal en de wandelgangen van het congres klonk ook kritiek op de partij zelf. Pechtold creëert volgens sommige leden te veel afstand van het kabinet-Balkenende II, waar het ook grote hervormingen heeft gesteund. Hij zou van zijn partij te veel een politiek correcte links-liberale partij maken, die vooral aandacht heeft voor zaken als burgerrechten en Europa.

In het WTC leken de VVD’ers al lang blij dat de interne verdeeldheid die de partij de afgelopen vier jaar parten speelde, voorbij leek. Totdat de Leeuwardense burgemeester Geert Dales zaterdagmiddag het woord vroeg. Dales hekelde de opstelling van de Kamerfractie over de dubbele nationaliteit. Rutte had bij het debat over de regeringsverklaring aan staatssecretaris Albayrak (Vreemdelingenbeleid, PvdA) gevraagd of ze alsnog haar Turkse paspoort wilde afstaan. Het leverde Rutte intern en in kringen van D66 het verwijt op dat hij „op de bagagedrager van Geert Wilders” is gaan zitten.

Dales verwoordde die kritiek. Het verplicht afstand doen van je tweede paspoort is absoluut niet liberaal, zei hij. De uitspraak van Rutte stond volgens Dales haaks op een eerdere uitspraak van de VVD-leden. Dales kreeg applaus van een deel van de zaal, maar ook de zichtbare afkeuring van oud-minister van Vreemdelingenzaken Rita Verdonk, die hoofdschuddend zat te luisteren.

Ook Rutte voelde niets voor de koers van Dales. „Het beperken van dubbele nationaliteiten is juist goed, omdat het de oriëntatie op Nederland versterkt”, zei hij. Dat is volgens Rutte wat anders dan loyaliteit. Dales suggereerde nog dat de fractie dan maar een lijstje moest opstellen met functies waar een belangenverstrengeling dreigt bij twee of meer nationaliteiten. „En laten we dan beginnen met het Nederlands elftal”, zei hij.